Woensdag 21/04/2021

JamesDean

reed zich vijftig jaar geleden de legende in

Op 30 september 1955 crashte de zilveren Porsche van James Dean tegen een Ford. Dé movie-icoon van de jaren vijftig was op slag dood. Nog maar vierentwintig jaar was hij, en met slechts drie films op zijn naam - 'East of Eden', 'Rebel without a Cause' en 'Giant' - blijft hij voor eeuwig een symbool voor de rebellerende en misbegrepen jeugd.

Door Roald Rynning

Zijn trouwe schare fans vermindert niet met de jaren, integendeel. Door de release van zijn films op dvd komen er zelfs fans bij. De erfenis die hij nalaat, is dan ook niet niks: pure cinematografische magie, sex-appeal en tragedie gemixt tot een gevaarlijke cocktail. ICMG Worldwide Inc., het bedrijf dat wereldwijd de licenties op Deans naam en beelden toekent, sloot contracten met meer dan 200 bedrijven die samen zowat 1.500 James Dean-hebbedingen distribueren. De merchandising brengt nu meer dan vijf miljoen dollar per jaar op.

Alleen al in de laatste drie jaar is het ledental van de James Dean Remembered International Fan Club verdubbeld. Elk jaar trekken duizenden Deaners, zoals de fans zichzelf noemen, op bedevaart naar plaatsen met een speciale Dean-betekenis: zijn geboortedorp Marion, en New York, waar hij woonde als tiener. Het dorpje Marion ligt in de staat Indiana en telt slechts 3.000 inwoners. Verschillende sites en musea zijn opgedragen aan de favoriete zoon. De burgemeester noemt zijn dorp trots 'de plaats waar cool geboren werd'. Een van de hoogtepunten is Park Cemetery, waar Dean begraven ligt. De zon heeft de talloze rode lippenstiftkusjes intussen voor eeuwig gegraveerd in zijn grafzerk. Ook Fairmount High School staat open voor bezoekers, hier trad Dean op in schooltoneelstukken. Het Fairmount Historical Museum stelt dan weer honderden artefacten uit zijn leven tentoon, waaronder babykleertjes, brieven, kunststukken en drums. Maar de grootste collectie Dean-memorabilia bevindt zich in de James Dean Gallery, aan de Interstate 69 tussen Marion en Fairmount.

Tijdens het Dean-festival wordt elk jaar opnieuw een James Dean-lookalike gekozen. In februari kwamen tienduizenden mensen zijn vijfenzeventigste verjaardag vieren. Een weekend lang konden ze genieten van Dean-films op groot scherm. Ook Dennis Hopper, de co-ster uit Rebel without a Cause en Giant, en Martin Sheen, de ster uit The West Wing, waren aanwezig. Sheen verzorgde het commentaar in de nieuwe documentaire James Dean: Forever Young over Deans pre-Hollywood-verleden.

Sheen zag Dean voor het eerst op het scherm in het jaar waarin de acteur stierf. Volgens Sheen heeft Dean hem geïnspireerd om acteur te worden. "Alle films hadden een diepgaande invloed op mijn leven, mijn werk en de hele generatie waartoe ik behoor", zegt Sheen. "Hij oversteeg het loutere acteerwerk. Dit was niet zomaar acteren, maar wel puur menselijk gedrag."

Maar het was uiteindelijk New York waar James Dean uitgroeide tot een wereldster. Hij is altijd blijven rondhangen in Manhattan, zelfs nadat hij ontdekt was door Hollywood. In hartje New York kunnen de fans nog altijd zijn oude flat gaan bewonderen, langsgaan bij zijn persoonlijke kapper en een glaasje drinken in zijn favoriete pubs. Volgens de legende verbleef hij het langst in een appartement op 19 West 68th Street, vlak bij Central Park. De tientallen berichten die op de muur geklad werden, tonen aan dat dit de heiligste Dean-site is van allemaal. De boodschappen zijn geschreven in het Frans, Japans, Italiaans, Spaans en Duits. Buurtbewoner Russell Aaronson, die er al woont sinds 1974, vertelt dat vreemde bezoekers voortdurend aan zijn deur staan met de vraag of ze Deans huis mogen zien. "Meestal laat ik ze binnen. Ik geloof namelijk in karma, en ik voel me een beetje verantwoordelijk voor Deans herinnering." De studio is een kleine ruimte op de vierde verdieping met twee ramen die uitkijken op de straat. Toen Dean hier leefde, hadden die ramen de vorm van patrijspoorten, en er bestaat een beroemde foto van fotograaf Roy Schatt waarop Dean tussen de twee ramen muziek zit te spelen. Later, in de jaren zestig, werden de ramen vervangen omdat er een brand had gewoed.

Paul Alexander, de auteur van Deans biografie Boulevard of Broken Dreams, beweert dat hij nog altijd Deans spirit kan voelen in de studio. "De mensen zeggen weleens dat de geest van iemand die jong gestorven is, altijd terugkeert naar zijn favoriete plekje. En deze studio was ongetwijfeld Jimmy's lievelingsplaats. Hier leefde hij langer dan gelijk waar, hier voelde hij zich veilig. Zelfs nadat hij verhuisd was richting LA vertoefde hij hier nog regelmatig. Rechts van de woonkamer bevindt zich de badkamer en een deur die naar het dak leidt, waar Dean oefende op zijn bongo's en zijn teksten uit het hoofd leerde.

Dean arriveerde in New York tijdens de herfst van 1951, en heel even resideerde hij in kamer 82 van het Iroquis-hotel op West 44th Street. Volgens de hotelmanagers vragen veel Deaners specifiek naar de bewuste kamer. De eerste weken in New York waren een overweldigende ervaring voor Dean. "Die weken was ik ontzettend verward", zei Dean in een interview. "Ik ging drie films per dag bekijken, louter om aan de eenzaamheid en de depressiviteit te ontsnappen. Hoewel mijn budget beperkt was, spendeerde ik het grootste deel aan filmbezoeken."

Naast het Iroquis-hotel bevindt zich de DuMont Barber Shop, waar Dean zijn haar liet knippen. Tot voor enkele jaren kon je daar langsgaan bij zijn persoonlijke kapper Louis Fontana. "Jimmy was een vriendelijke, maar soms humeurige jongen, die altijd op zoek was naar werk", herinnerde Fontana zich tijdens een interview in 1995. "Hij had nooit cash op zak om mij te betalen, maar van zodra hij een job gedaan had, kreeg ik het geld. Mét fooi! Het hotel wilde hem buitengooien omdat hij nooit de rekening betaalde. Maar ik kon hen overhalen om hem te laten blijven. Ach, het was toch een goede jongen."

Op West 44th Street staat de beroemde Actors Studio, waar Dean zijn acteerkunsten bijschaafde. Ook Marlon Brando en Marilyn Monroe volgden er in die periode les. Acteerles kreeg hij van Eartha Kitt, fotografie van Roy Schatt en muziek van Leonard Rosenman. Die laatste zou ook de soundtrack van East of Eden en Rebel without a Cause voor zijn rekening nemen. Maar Dean kon moeilijk een regelmatige student genoemd worden. Hij was nauwelijks bestand tegen kritiek, zijn onzekerheid groeide er alleen maar door. Hij hield zich vooral bezig met overal auditie te doen, en al snel werkte hij voor meer dan veertig tv-programma's en talloze Broadway-shows. Het opkomende talent hing vooral rond in Cromwell's Coffee Shop in Rockefeller Center, waar jonge acteurs samentroepten. Hier nipte hij bijna dagelijks van goedkope koffie, en overliep hij de castinglijsten. Hij belde voortdurend zijn antwoordapparaat, ongeduldig wachtend op berichten van zijn agent. Roy Schatt heeft Dean onsterfelijk gemaakt op een foto in Cromwell's: de acteur poseert samen met zijn vriend acteur Martin Landau. De foto hangt tegenwoordig te pronken in het Sea Grill-restaurant.

Dean spendeerde zijn avonden vooral in Greenwich Village, het hart van homoseksueel en bohémien New York. Tot zijn favoriete hotspots behoorde de Minetta Lane Tavern op MacDougal Street, waar hij meermaals gespot werd aan de bar met een wodkaglas in de hand en Camel-sigaretten in de mond. Hij was ook vaste klant bij McSorley's Old Ale House op 15 East 7th Street.

De meest memorabele foto's van Dean in New York zijn de klassieke shots op Times Square, ook al van de hand van Roy Schatt. Op de bekendste foto wandelt Dean langs de ijzeren reling tussen Broadway en 7th Avenue. Met zijn te grote regenjas en diep in zijn kraag gedoken, lijkt hij wel een voortvluchtige in de regenachtige straten. De foto vertelt het verhaal van een loner in de stad die zijn innerlijke pijn haast uitschreeuwt. Uit zijn mond bungelt, uiteraard, een sigaret van zijn bekende huismerk.

Veel mensen denken dat Schatt een vriend was van Dean omdat hij zoveel foto's nam van de filmster. Maar de fotograaf liep niet hoog weg met de acteur als mens. "Hij liep voortdurend over zichzelf te pochen", zei Schatt. "Ik nam honderden foto's van hem. Het was een plezante jongen om mee rond te hangen, maar hij vond zichzelf toch o zo fantastisch. Hij voelde zich beter omdat hij zich anders kleedde dan het doorsneepubliek. Hij hield ervan mensen te verrassen en zelfs te choqueren." Dean probeerde van Schatt het fotografievak te leren. "Maar hij was meer geïnteresseerd in stierengevechten en moto's. Ooit leende hij eens een 16 mm-camera van mij, om te leren regisseren, maar hij heeft nooit een afgewerkt product gemaakt. Hij maakte trouwens zelden iets af, daar had hij niet genoeg geduld voor." Dean begon met beeldhouwen, schetsen, bongo en nog veel meer, maar uiteindelijk was er maar één grote liefde in zijn leven: acteren.

In 1952 versierde Dean zijn doorbraakrol in het Broadway-stuk See the Jaguar (Cort Theater, 138 West 48th Street) waarin hij een jongen speelde die gevangen werd gehouden door zijn bezitterige moeder. In 1954 kreeg hij de rol van een homoseksuele Arabische loopjongen in The Immoralist (Royal Theater, 242 West 45th Street). Dennis Stock nam een bekende foto van hem toen hij een bezoek bracht aan de loge van medespeelster Geraldine Page. De premièrefeestjes voor beide shows vonden plaats in Sardi's Restaurant aan 234 West 44th Street. Tijdens de première van The Immoralist gaf Dean te kennen dat hij de hoofdrol in East of Eden had weggekaapt.

James Dean liet zijn geliefde New York achter zich op de ochtend van 8 maart 1954. Hij vertrok naar Los Angeles, waar hij zich nooit thuis zou voelen. Bij de release van East of Eden zei hij: "New York is een vitale en bovenal vruchtbare stad. Het New Yorkse levensritme lag me toch beter." Eén ding kon hij wél appreciëren in Californië: hier kon hij racen met zijn motor en met zijn Porsche. Maar verder trok hij in zijn vrije tijd telkens opnieuw naar New York. Tijdens de opnamen van Rebel without a Cause en Giant moest hij opnieuw naar Californië. Zes maanden later was hij dood.

En Warner Bros. zat met een probleem. Zij hadden zijn drie films geproducet, maar slechts één ervan (East of Eden) was uitgekomen vóór zijn dood. Die film was maar een middelmatig succes, daarom wilde Warner Bros. een hype rond Dean creëren. Meteen was hét symbool van de misbegrepen jeugdige rebel geboren.

Naast het scherm kon Dean best wel charmant overkomen, tenminste, als hij daar zin in had. Meestal kwam hij over als een eenzame, vreemde en verlegen jongeman met communicatieproblemen. Hij verschool zich achter zijn clowneske gedrag en deed niets liever dan mensen choqueren (net voor zijn dood liet hij zich fotograferen in een doodskist). Zijn opschepperij wekte dikwijls ergernis, zowel in privé-kringen als op tv. Deans moeder stierf aan kanker toen hij negen jaar was, zijn vader liet hem alleen achter (Dean groeide op bij een religieuze tante) en bijgevolg leek Dean voortdurend op zoek naar vervangende vaderfiguren. Zijn relaties met actrices (Elizabeth Sheridan, Arlene Sachs en Pier Angeli) waren altijd van korte duur. Zijn langste relatie had Dean met zijn homoseksuele vriend Rogers Bracket, een 15 jaar oudere theaterproducer. Tijdens de opnamen van Rebel without a Cause deelde hij lief en leed met acteur Jack Simmons. Er is sindsdien eindeloos gespeculeerd over Deans seksuele geaardheid. Was hij nu hetero, homo of biseksueel? Zijn werkgever Warner Bros. verplichtte hem zoveel mogelijk in het openbaar te komen met vrouwen aan zijn arm. Na zijn dood probeerde de studio de relatie met Angeli te hypen (zij dumpte hem omdat haar moeder geen niet-katholiek wilde accepteren). De verdoemde relatie groeide uit tot een ware mythe die handig alle homoseksuele sporen uitwiste.

"Een acteur moet het leven op de juiste wijze interpreteren, en daartoe moet hij zoveel mogelijk levenservaringen op zich laten afkomen", zei Dean ooit. "Eigenlijk moet hij méér uit het leven halen dan er op hem afkomt. Tijdens zijn korte leven moet een acteur werkelijk alles te weten komen én ervaren - het menselijke overstijgen als het ware in een eindeloze strijd om zichzelf te informeren."

Volgens sommige kwatongen zou Dean helemaal geen opvallende carrière gehad hebben als hij in leven was gebleven. Door zijn storende gedrag zouden de jobaanbiedingen vanzelf gestopt zijn. Diep vanbinnen zat er een zelfvernietigende drang, hij hield van gevaar en was voortdurend op zoek naar kicks. n

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234