Maandag 21/09/2020

boeken

Jagen op een nazispook in 'De verdwijning van Josef Mengele'

SS-officiers in Auschwitz, met Josef Mengele als tweede van links.Beeld BELGAIMAGE

De Franse auteur Olivier Guez volgt in bestseller De verdwijning van Josef Mengele het spoor van de in Argentinië ondergedoken, gewetenloze Auschwitz-kamparts. Het boek gaat vergezeld van een waarschuwing. Is de nieuwe Mengele al onder ons?

Ook in Frankrijk blijven romans met een Tweede Wereldoorlog-thema floreren als papavers op een slagveld. Sla er maar de recentste winnaars van de grote literaire prijzen op na. De Prix Goncourt 2017 viel Eric Vuillard in de schoot met L’ordre du jour, een roman die zich toespitste op de ideologie van het nazisme en de Anschluss van Oostenrijk bij Duitsland. Olivier Guez kaapte ‘troostprijs’ Prix Renaudot weg met La disparition de Josef Mengele. Daarin brengt hij de vlucht van de beruchte Josef Mengele in kaart. Guez vraagt zich af waarom de nazi-arts na WO II bijna dertig jaar lang ongestoord in Argentinië kon resideren.

Beide romans passen in de trend dat non-fictie en fictie in de hedendaagse roman volkomen door elkaar heen wemelen. Zowel Vuillard als Guez treedt daarmee in het kielzog van Franse collega-auteurs als Laurent Binet, Jonathan Littell of Alexis Jenni, die oorlogsgeschiedenissen als uitgangspunt namen.

Over de psyche en de macabere medische experimenten van ‘Engel des Doods’ Josef Mengele – met honderdduizenden Joodse slachtoffers op zijn kerfstok – bestaat intussen een rijk gevuld arsenaal boeken. Valt er nog iets nieuws te vertellen over deze man zonder moraal, die nimmer een spat berouw toonde over zijn misdaden?

Schrijver Olivier Guez, van opleiding politicoloog en jurist, vond van wel. Hij verdiept zich al geruime tijd in de geschiedenis van de jodenvervolging, onder andere voor zijn bekroonde filmscenario Der Staat gegen Fritz Bauer (2016). De verdwijning van Josef Mengele gaat dan ook vergezeld van een lange literatuurlijst, al geeft Guez toe dat hij vooral putte uit het standaardwerk Mengele, The Complete Story (2000) van Gerald L. Posner en John Ware.

Aangespoeld restafval

Opera-aria’s fluiten terwijl hij kinderen en gehandicapten naar de gaskamers verwees of toeliet dat SS’ers de schedels van zuigelingen verbrijzelden met een geweerkolf? Het was voor dubbele doctorandus Mengele dagelijkse kost. Toch is het Guez er niet zozeer om te doen de misdaden van de glibberige nazi-arts te evoceren. De hamvraag in deze roman is eerder waarom de gevluchte Mengele (onder de schuilnaam Helmut Gregor) zo vaak door de mazen van het net glipte. Pas de laatste drie jaar van zijn leven, kwam de Israëlische geheime dienst Mossad dicht in zijn buurt, nadat Holocaust-brein Adolf Eichmann was opgepakt.

Nadat Mengele zichzelf na Auschwitz drie jaar onzichtbaar had gemaakt op een Beierse boerderij, waagde hij het erop om in 1949 met de boot vanuit Genua te verkassen naar Buenos Aires. Om zich daar in eerste instantie totaal verweesd en in de steek gelaten te voelen. Tot de klassieke muziek- en literatuurliefhebber er een netwerk aantreft en weer contacten opbouwt met ex-nazi’s en ander aangespoeld restafval van de Europese Nieuwe Orde.

De hand- en-spandiensten van de Argentijnse president Juan Péron kwamen daarbij bijzonder van pas. Péron droomde ervan om christendom en nazisme op het Latijns-Amerikaanse continent te verzoenen in een Vierde Rijk. Hij verstrekte gaandeweg amnestie aan de nazidesperado’s in zijn land. Mengele verhuisde van het ene moeilijk traceerbare adres naar het andere, maar kon later ook beroep doen op Europese contacten en zijn familie (als vertegenwoordiger van de firma in landbouwmachines Mengele Agrartechnik) om zo weer een eerbaar en welstellend bestaan op te bouwen.

Ook het feit dat naoorlogs Duitsland andere prioriteiten had dan op ex-nazi’s te jagen, speelde in zijn kaart, net als de constellatie van de Koude Oorlog. Tot hij naar Paraguay moest vluchten en ten slotte in Brazilië – onder de naam Wolfgang Gerhard – aan een ordinaire beroerte in februari 1979 op een strand overlijdt. Waarna nog een potsierlijke klopjacht volgt op het lijk van Mengele, dat pas zes jaar later opgespoord zal worden.

Guez verbaast zich meermaals over de ongrijpbaarheid van Mengele en schotelt ons een stoomcursus wereldgeschiedenis voor waarvan we soms duizelen. Mengele had af en toe flinke porties geluk. Zijn resolute weigering – uit esthetische motieven – om destijds een SS-nummer onder zijn oksel te laten aanbrengen, betekende wellicht zijn redding bij de bevrijding van Auschwitz. Bizar genoeg schetst Guez Mengele in Argentinië aanvankelijk als een doorsneevluchteling, waarvoor je als lezer haast mededogen begint te krijgen. Tot hij geleidelijk aan het portret vervolledigt en ook de misdaden met verkillende voorbeelden in het juiste perspectief zet. Guez noemt hem “een man zonder scrupules, een geblokkeerde geest, die doordrongen raakte van een giftige, dodelijke ideo­logie in een samenleving die verstoord is door de intrede van de moderniteit”.

Hoog tempo, sobere taal

Guez omschreef Mengele in een interview ook als een opportunistisch rijkeluiszoontje, “dat Auschwitz hoopte te kunnen gebruiken voor zijn ambitie om professor aan een Duitse universiteit te worden.” Toch werd Mengele lange tijd beschouwd als een kleine garnaal, zeker wanneer je hem tegenover Eichmann plaatst. Pas in de jaren 70 werd hij groot wild, ook onder impuls van nazi-jagers als Simon Wiesenthal. “Een jacht op een spook, maar dat weet nog niemand”, schrijft Guez. Mengele zelf was toen wel in een kramp van paranoia geschoten en omringde zich met uitkijktorens en honden.

Guez vertelt het onwaarschijnlijke verhaal van Mengele aan een hoog tempo en in een sobere, al te franjeloze taal. Laat de feiten voor zich spreken, zo lijkt hij te suggereren in dit volgepropte boek. Zijn portret van Mengele tegen het decor van een heleboel politieke verwikkelingen is niettemin ijselijk accuraat. Slechts af en toe waagt hij zich aan speculaties over de denkpatronen van Mengele.

Literair houdt Guez zich evenzeer gedeisd. Waardoor je je afvraagt waarom hij precies voor deze vorm koos. Eerder dan een roman lees je dit als een knappe biografie en goed gestoffeerd tijdsbeeld, met als slotakkoord een enigszins voorspelbare waarschuwing over de “mens als kneedbaar schepsel.” Want wie weet is er alweer een Mengele onder ons, vermoedt Guez.

Olivier Guez, De verdwijning van Josef Mengele, Meulenhoff, vertaling Geertrui Marks, Martine Woudt en Saskia Taggenbrock, 224 p., 19,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234