Zaterdag 20/07/2019

Jaaroverzicht 2013

Valt er een vrolijke balans op te maken van boekenjaar 2013 in Nederland en Vlaanderen? Het is laveren tussen steekvlampolemieken, prijzengeweld, infernale thrillers, erotica én familie- en oorlogsromans.

Welke boeken deden in 2013 de kassa's rinkelen? De hoogdagen van Vijftig tinten grijs liggen enigszins achter ons - ik trof ze zelfs al een paar keer in de ramsj aan - maar toch zien uitgevers nog altijd veel brood in erotica. En ze poogden daarbij nieuwe goudaders aan te boren, met bijvoorbeeld Sylvia Day en andere derivaten van E.L. James' scheppingen Anastasia Steele en Christian Grey. Ook serieuze literatoren waagden zich aan de lijfelijke lusten, voorzien van een verantwoord sausje. Goed in de markt gezet was de trilogie 25 - 45 - 75 van het Nederlandse trio Jamal Ouariachi, David Pefko en Daan Heerma van Voss, het intellectuele antwoord op Vijftig tinten grijs, met wisselende uitkomst. Ook Joost Vandecasteele waagde zich aan expliciete seks met Vel, het portret van een man die zijn bevestiging puurt uit het zielloos aan elkaar rijgen van sekspartners. En zelfs Paul Claes voegde met Plastic Love een erotische roman aan zijn palmares toe.

Toch blijft de Vlaming vooral verslingerd aan strips (Kiekeboe en FC De Kampioenen), kookboeken en thrillers. Dan Brown beheerste met Inferno soeverein de bestsellerlijsten en ook Pieter Aspe en Luc Deflo houden hun franchise nagenoeg intact - al is de Aspe-stormloop op de Boekenbeurs toch wel stilaan geluwd. Bij het kokerellen kreeg Jeroen Meus en zijn Dagelijkse Kost-serie serieuze concurrentie van kroonprinses Pascale Naessens.

Bij de Vlaamse schrijvers maakte de familieroman dan weer merkwaardig furore in 2013. Het belegen genre werd van onder het stof gehaald en kreeg nieuw bloed toegediend. Niet alleen beleefden Saskia de Coster en Griet Op de Beeck (met respectievelijk Wij en ik én Vele hemels boven de zevende) hun omarming door het grote publiek met familiesaga's. Stefan Hertmans goot de geschiedenis van zijn Gentse grootvader Urbain Martien in een knap geconstrueerde roman met brede bedding, die intussen al 25.000 exemplaren haalde. Ongetwijfeld het boek van het jaar, zo bleek ook uit de poll van De Morgen(zie inzet). De gruwel van de Eerste Wereldoorlog inspireerde ook debutant Kris van Steenberge. Uitgeverij Vrijdag scoorde een onverwachte bestseller met Woesten, Van Steenberges roman over een uit elkaar gerukte tweeling, zeker nadat het tot Boek van de Maand werd uitverkoren door het panel van De Wereld Draait Door. Een signaal dat er kansen liggen voor kleine, dappere uitgeverijen nu de concerns de buikriem aanhalen.

Dimitri Verhulst toonde dat hij de satire nog niet is verleerd met De laatkomer, maar had het tijdens zijn media-offensief iets te vaak over zijn nieuwe Zweedse jeugdliefde, waardoor het boek ondergesneeuwd raakte. Tom Lanoye was met Gelukkige slaven alweer de schrijver die op de huid van de tijd zat. "Met humor en panache maar ook met veel empathie zet Lanoye de twee Tony's neer, en zo ook zijn kijk op een wereld en een economie die uit de haak zijn gedraaid", zo schreef Bart Eeckhout over Lanoye. Ook Christophe Vekeman verzamelde gunstige kritieken met Marie. Christophe Van Gerreweyprofileerde zich met zijn tweede boek Trein met vertraging als de beschouwelijke schrijver met talent voor surplace en analyse. Voor zijn debuut Op de hoogte kreeg hij in 2013 ook de Debuutprijs. Vrijwel diametraal daartegenover staat de literatuur die Marnix Peeters bedrijft. Met Natte dozen, de burleske biecht van de doordrammende en seksistische psychopaat Oscar van Breusegem, trok hij het najaar met veel lawaai op gang. Ook Peeters is de zoveelste journalist die met succes een literaire loopbaan uitbouwt.

In Nederland eiste - veel opzichtiger dan in Vlaanderen - een nieuwe generatie uitdrukkelijk haar plaats op. Namen als Philip Huff, Daan en Thomas Heerma van Voss, Jamal Ouariachi, Joost de Vries en Maartje Wortel raakten ook hier ingeburgerd.

Natuurlijk draaide ook het prijzencircus op volle toeren, maar onmiskenbaar begint de impact van het klavertjedrie van grote literaire prijzen langzaam te tanen. Oek de Jong kon met Pier en oceaan de Gouden Uil verzilveren. Tommy Wieringa sprong na een weddenschap in het water van de Amsterdamse grachten, toen hij de Librisprijs kreeg voor zijn Dit zijn de namen. Veel bedaarder ging het eraan toe bij de AKO, waar jeugdschrijfster Joke van Leeuwen tot ieders verrassing - behalve die van de jury en voorzitter Patrick Janssens - de prijs wegkaapte met Feest van het begin voor de neus van Ilja Leonard Pfeijffer en zijn uitstekende Genua-roman La Superba.

De heftigste literaire veenbrandjes vallen tegenwoordig op Twitter en Facebook te registreren, om gauw weer plaats te maken voor een volgend steekvlammetje. Maar de twist tussen Christophe van Gerrewey en Marnix Peeters voltrok zich wel degelijk op papier, in dit dagblad. Toen Peeters in een Zeno-stuk de draak stak met schrijvers die het vak wat al te serieus namen en het plezier van het schrijven bezong, voelde Van Gerrewey zich in zijn kuif gepikt. Hij vond Natte dozen "de slechtste roman die ooit bij een literaire uitgeverij is verschenen" (note bene De Bezige Bij Antwerpen, ook de zijne) en hekelde dat Peeters zo neerbuigend deed tegenover de literatuur: "Voor Peeters mag schrijven geen moeite kosten; het gevolg is zeer moeizame lectuur." Ook op de Boekenbeurs, bij de uitreiking van zijn Debuutprijs, legde Van Gerrewey de vinger op een paar pijnpunten.

Het boekenprogramma Man over Boek veroorzaakte vervolgens veel stennis, door resoluut voor populisme en snel gemonteerde platitudes te kiezen. Schrijvers en boeken leken er bijzaak en het werd overwegend op hoon en felle kritiek onthaald. Ook het verschijnen van de biografie van W.F. Hermans - wiens schrijfmachinecollectie naar Vlaanderen verhuisde - veroorzaakte enig geritsel op de opiniepagina's. Max Pam verweet biograaf Otterspeer onzorgvuldigheid, die vervolgens 'Pammetje' op zijn nummer zette. Wapengekletter waarover meester-polemist Hermans zich vast had verkneukeld. Peter 'Kom van dat dak af' Koelewijn dagvaardde dan weer schrijver A.F.Th. van der Heijden omdat die in De helleveeg in een passage gesuggereerd zou hebben dat in Koelewijns familiehuis abortussen werden gepleegd. Koelewijn kreeg nul op het rekest voor de rechtbank.

De polemiekjes vielen in het niet bij de complete shock die op 20 oktober door de Vlaamse en Nederlandse letterenwereld ging. Volkomen onverwacht overleed Thomas Blondeau op 35-jarige leeftijd na een hartaderbreuk, op het moment dat hij de status van eeuwige belofte leek te hebben afgeschud met het prima onthaalde Het West-Vlaamse versierhandboek. In 2013 namen we verder afscheid van Hugo Raes, ooit een vaandeldrager in de Vlaamse literatuur, die na een lang ziekbed voor euthanasie koos. De Nederlandse literatuur verloor ten slotte ook gereputeerde auteurs als Gerrit Krol, Rascha Peper en Jacq Vogelaar.

Het literaire jaar werd uitgeluid door een heftige reprimande van Joost Zwagerman aan het adres van Roderik Six. Six had in zijn Knack-recensie slechts één ster toegekend aan Zwagermans monumentale tweeluik Americana, waarin hij zijn Amerika-essays en beschouwingen heeft verzameld. Six beweerde dat Zwagerman "nooit uitgebreid op reis is geweest door Amerika."

Zwagerman reageerde met een uitgebreid weerwoord in Knack: "Werkelijk alles wat hij aan feiten opsomt over het boek is aantoonbaar onjuist." Hij spreekt van een "kapitale uitglijer", "stommiteiten" en "een bepaalde vorm van schaamteloos uitgevente domheid". De Nederlandse essayist noemt Six - nota bene een fondsgenoot bij De Arbeiderspers - "een met een blinddoek lezende fantast". "Eerst is er Six' bluf, dan zijn blunders, en ten slotte zijn conclusie: 'Americana laat je met een wrang gevoel achter'."

Volgens Zwagerman heeft Six "héél misschien de inhoudsgave compleet gelezen en verder wat willekeurige fragmenten." Zwagerman concludeert: "In wiens achtertuin moet je deze fantast en brokkenpiloot in vredesnaam parkeren?" Six gaat in zijn reactie nauwelijks in op de argumenten van Zwagerman en maakt gewag "van een onenigheid over de interpretatie van uw essays". Hij biecht wel op dat de Gouden Uiljury, waar hij destijds in zetelde, Zwagermans bundel Alles is gekleurd, "niet het honoreren waard achtte". Een ongeoorloofde bekentenis, die Zwagermans woede wellicht nog meer zal opwekken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden