Donderdag 21/01/2021

Jaarlijks in de handjes klappen voor de televisie

klassiek

het duistere verleden van het nieuwjaarsconcert van de wiener philharmoniker

'Het Weense nieuwjaarsconcert gaat over niets dan plezier', zegt de dirigent en componist Carl Davis in een gesprek met Lynne Waker voor het Engelse dagblad The Independent. 'De muziek moet prikkelend zijn, de laatste echo's van Kerstmis wegvegen en een krachtig nieuw begin suggereren.' Davis weet van wanten als het over plezier gaat; hij is een koorddanser tussen kunst en commercie, die ooit 'ghost composer' speelde toen Paul McCartney zich aan een heus oratorium waagde. En als we straks weer allemaal voor ons tv-toestel zitten en vrolijk in de handjes klappen bij de Radetzkymars, ja, dan is het wel dat: puur plezier. Dan denken we niet aan de donkerder dagen van het concert, of van de wals, de mars en de polka als dusdanig.

Wenen

Van onze medewerker

Stephan Moens

De Wiener Philharmoniker gaven voor het eerst een 'oudejaars'-concert met muziek van de familie Strauss op oudejaarsavond 1939. Dat was kort na de Anschluss, de annexatie van Oostenrijk door nazi-Duitsland, toen een enorme menigte op de Heldenplatz in Wenen Hitler uitbundig had verwelkomd. Inmiddels is dat eerste concert, dat werd gedirigeerd door Clemens Krauss, door het orkest in zijn geschiedenis ingeschreven als een daad van verzet ("een verklaring van trouw aan Oostenrijk, een land waarvoor toen in de wereld geen plaats meer was"); de Oostenrijkers hebben er wel vaker een hand van weg gehad hun geschiedenis in het mooiste daglicht te stellen. Eén ding is zeker: de nazi's hadden onmiddellijk begrepen dat het idee uitstekend geschikt was om donkere gedachten aan een nakende oorlog te verdrijven en annexeerden samen met land ook het nieuwjaarsconcert. Daartoe moest wel even worden weggemoffeld dat de familie Strauss joodse voorouders had maar de desbetreffende inschrijving in het doopregister van de Weense kathedraal werd gauw vervalst. Al in 1941 werd het concert, dat inmiddels definitief was verhuisd naar de ochtend van nieuwjaar, uitgezonden op de Duitse radio; het genoot in die donkere jaren een ongelooflijke populariteit. Na de oorlog mocht Clemens Krauss, die al die jaren het nieuwjaarsconcert had geleid, van de geallieerden twee jaar lang niet meer optreden; Josef Krips nam de taak in 1946 en 1947 over. De eerste tv-uitzending kwam er in 1959, enkele jaren nadat Oostenrijk door het Staatsverdrag de bezetting had afgeschud en een neutrale staat was geworden. Het was de glorietijd van de concertmeester van de Wiener Philharmoniker, Willi Boskovsky, die een kwarteeuw lang, van 1955 (het jaar tevoren was Krauss gestorven) tot 1979, met de viool in de hand dirigeerde, net als Johann Strauss jr. had gedaan.

Toen hij afscheid nam, kwam het concert, dat inmiddels niet alleen een societygebeuren en een internationaal tv-evenement maar ook een commercieel belangrijk gegeven voor de platenindustrie was geworden, in de handen van beroemde internationale dirigenten: Lorin Maazel, Herbert von Karajan, Claudio Abbado, Zubin Mehta, Riccardo Muti... Van sommigen werd gezegd dat zij niet veel meer deden dan het orkest volgen; anderen zorgden voor onvergetelijke, opwindende momenten, het meest van al nog Carlos Kleiber in 1989. Hij was een van die dirigenten die in de muziek van Strauss niet alleen de sprankeling en het plezier zagen maar ook de grote symfonische kwaliteit, die nota bene al in Strauss' tijd door zo tegengestelde collega's als Richard Wagner en Johannes Brahms was bevestigd. Nog een dimensie werd in 2001 toegevoegd door Nikolaus Harnoncourt. Niet alleen waagde hij het om het concert te beginnen met de Radetzkymars, en dan wel in de originele versie (de populaire versie met het klappen in de handen, die hij zoals de traditie vereist als bisnummer liet spelen, is een bewerking); vele werken klonken bij hem ook duisterder, dreigender, en als hij het publiek een "vredevol" nieuwjaar toewenste, klonk in zijn stem de oorlogsdreiging mee. Hij voerde ook muziek uit die niet van een van de leden van de Strauss-dynastie was, met name van de 'andere walskoning' Joseph Lanner en, in 2003, zelfs de Berlioz-orkestratie van de wals Aufforderung zum Tanz van Carl Maria von Weber. Het wezen van het traditionele ritueel bleef echter bestaan, inclusief de obligate bisnummers (een polka, de wals An der schönen blauen Donau en de genoemde Radetzkymars), de practical joke en het gezamenlijk gescandeerde "Prosit Neujahr!" .

Ondanks het duistere verleden, de vaak kitscherige aankleding, de toeristische exploitatie, het schijnbaar oubollige ritueel en het dure publiek blijft het Weense nieuwjaarsconcert nochtans - in tegenstelling tot de vele klonen die overal ter wereld ontstonden - een zweem van authenticiteit en traditie behouden. De Wiener Philharmoniker beheersen als geen ander orkest de kleine ritmische nuances, de niet-genoteerde afwijkingen in het slagwerk, de grote boog in de melodieën die de muziek van Strauss ver boven de banaliteit uittillen. En zij zullen ook ernstig met een dirigent discussiëren die het zou wagen die kennis in twijfel te trekken. Natuurlijk spelen ook andere orkesten uitstekend Strauss - maar toch een beetje anders. Overigens: wilt u kaartjes voor het nieuwjaarsconcert van volgend jaar? De officiële regeling, die te vinden is op www.wienerphilharmoniker.at/german/neujahrskonzert_karteninformationen.htm, is de volgende: "De Wiener Philharmoniker accepteren enkel bestellingen in de periode van 2 tot 23 januari tussen 0 u. en 24 u. (CET) door registratie op hun homepage. Daarna worden de kaartjes onder de geregistreerde aanvragers verloot. Meervoudige registraties worden niet in aanmerking genomen. Binnen drie maanden krijgt u ofwel per e-mail bericht dat het niet is gelukt ofwel een bevestiging en de rekening. Kaartjes kosten van 150 tot 530 euro." Hoe het dan komt dat je op de televisie in de stoelenrijen onder het cassetteplafond van de Gouden Zaal van het Musikverein zo vaak dezelfde gezichten ziet zitten, is wellicht een Oostenrijks staatsgeheim.

De nazi's annexeerden samen met Oostenrijk ook het nieuwjaarsconcert

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234