Vrijdag 23/10/2020

Nederland

Jaar na moord op Derk Wiersum kijken Nederlandse advocaten nog steeds over hun schouder

Bloemen werden neergelegd aan het kantoor van de doodgeschoten advocaat.Beeld ANP

Op 18 september 2019 werd raadsman Derk Wiersum op klaarlichte dag doodgeschoten in Amsterdam. Hij verdedigde de kroongetuige in het Marengo-proces, een strafzaak rond afrekeningen in het drugsmilieu. Welke sporen heeft de moord achtergelaten op de Nederlandse advocatuur?

Het is 7.37 uur wanneer Derk Wiersum (44) op 18 september 2019 de voordeur achter zich dichttrekt en door zijn voortuin naar zijn Mitsubishi loopt. De advocaat heeft geen idee dat zijn huis in de Amsterdamse wijk Buitenveldert al weken in de gaten wordt gehouden door criminelen. Een avond eerder was hij nog gewoon bij een voetbalwedstrijd van Ajax. Vrijwel meteen nadat Wiersum naar zijn auto is gelopen, verschijnt er een gedaante in een zwart joggingpak. Volgens getuigen roept de advocaat nog: “Godverdomme, donder op!” Dan klinken er schoten. De schutter rent om 7.38 weg.

Wiersum stond sinds januari 2017 kroongetuige Nabil B. bij in het proces Marengo. Daarin staan zeventien verdachten terecht voor een reeeks moorden en pogingen tot moord in Nederland tussen 2015 en 2019. De afrekeningen houden verband met de drugsmaffia. B. besloot te getuigen toen een vriend van hem ‘per vergissing’ omkwam.

Het is vandaag een jaar geleden dat voor het eerst in Nederland een strafrechtadvocaat werd vermoord vanwege het uitoefenen van zijn functie. In de dagen en maanden erna beschrijven juristen die 18de september 2019 als de ‘11 september’ van de Nederlandse rechtspraak, de dag dat de advocaten – maar ook rechters en aanklagers – hun onbevangenheid verloren. Sommigen overwogen met hun vak te stoppen. In Het Advocatenblad verschenen advertenties voor kogelwerende vesten en veiligheidschauffeurs. “En opeens dacht ik bij het aannemen van een zaak: zal ik dat eerst even met het thuisfront bespreken? Dat deed ik voorheen nooit”, zei een advocaat in december in de Volkskrant. “Als zich nu een soortgelijke zaak aandient, sta ik niet te springen”, vertelde een ander.

Over de schouder kijken

Hoe is de situatie nu? Zijn de gevolgen nog steeds merkbaar?

Ja, zegt Evert Jan Henrichs. Als toezichthouder van de Amsterdamse advocaten werd Henrichs kort na de moord  gebeld door advocaten die zich ook onveilig voelden. “Dat acute gevoel van onveiligheid en bedreiging is afgenomen”, constateert hij nu. “Maar nog altijd is de onbevangenheid van de strafrechtadvocatuur weg. Mensen kijken vaker over hun schouder en worstelen met de gedachte dat een collega vermoord is omdat hij zijn vak uitoefende.”

Dat gevoel herkent raadsman Robert Malewicz. Hij heeft zich niet echt angstig gevoeld, maar was wel alerter. Zo liep hij enkele weken na de moord door een parkeergarage toen hij “twee gastjes met een hoody” zag. “Het eerste wat door mijn hoofd schoot: hoe zou dat bij Derk zijn gegaan, was dat ook iemand met een hoody?”

Inmiddels is dat onrustige gevoel weg. Maar, constateert hij, “vroeger nam ik vrijwel blind elke zaak aan. Nu kijk ik veel beter naar de context: bij welke criminele organisatie hoort de verdachte en wat is de achtergrond? Daardoor heb ik ook al zaken geweigerd.” Hij denkt dat dit een blijvend gevolg is van de moord op Wiersum. “Voorheen kwam de gedachte dat je vermoord kon worden vanwege je werk gewoon niet in je op.”

Drie keer nadenken

Datzelfde geldt voor raadsman Micha Jonge Vos. Zo benijdt hij zijn collega’s in het Marengo-proces niet. Justitie gaat uit van het scenario dat Wiersum als gevolg van zijn werk in dit strafproces is vermoord. Jonge Vos: “Ik zou wel drie keer nadenken als er een vergelijkbare zaak komt waarin ik het verzoek krijg om een verdachte bij te staan. Voorheen zou ik meteen ‘ja’ zeggen. Nu denk ik dat ik ‘nee’ zou zeggen.”

Stoppen met het vak heeft Jonge Vos niet overwogen. “Het is nog steeds een mooi beroep.” Hij kent ook niemand die door de moord op Wiersum is gestopt. Dat zegt ook Henrichs. 

Maar, constateert de toezichthouder van de Amsterdamse advocatuur, er is behalve “een onbehaaglijk gevoel en een nare nasmaak” nog een gevolg voor de beroepsgroep. “Inmiddels zie je een soort copycatgedrag: advocaten die bedreigd worden en naar hun hoofd geslingerd krijgen dat niet Wiersum, maar zij vermoord hadden moeten worden.” Afgelopen jaar kreeg hij acht gevallen onder ogen die hij dusdanig serieus vond, dat hij het parket inschakelde. “Voor 18 september 2019 gebeurde dit niet of nauwelijks.”

Strafverhoging

Om deze ontwikkeling tegen te gaan, stuurde de Nederlandse minister van Justitie Grapperhaus afgelopen vrijdag een plan naar het parlement om de maximumstraf voor mensen die ‘togadragers’ bedreigen te verhogen naar vier jaar, net zoals voor burgemeesters en andere bestuurders. Het is onderdeel van breder pakket om zware, georganiseerde criminaliteit beter te bestrijden.

Volgens de juristen heeft die strafverhoging vooral een symboolfunctie. Malewicz: “Bedreiging is al strafbaar en komt meestal voort uit frustratie. Ik denk niet dat een iets hogere straf mensen daarvan weerhoudt.”

Zowel Malewicz als Jonge Vos zijn zelf nooit echt bedreigd in hun werk. Malewicz: “Het is een keertje gebeurd toen ik net was begonnen als advocaat. Een heel klassieke verbale bedreiging door een groep Nigerianen. Al snel bleek dat het hun manier van praten was.” Maar, voegt Jonge Vos, toe: “Als het me nu zou overkomen, zou ik het wel sneller serieus nemen. Vroeger zou een verbale bedreiging zo van me afglijden.”

De enige positieve ontwikkeling die de advocaten ‘in het tijdperk na Derk’ ervoeren, is het gevoel dat het OM en de rechtspraak om de beroepsgroep heen gingen staan. “Er was sprake van verbroedering”, zegt Malewicz. Volgens deken Henrichs is dat gevoel van verbondenheid er nog steeds.

Derk Wiersum.Beeld ANP

Niet alle raadslieden zijn het daarmee eens. Malewicz: “In recente grote strafzaken zie je dat de advocaat soms vrij negatief wordt weggezet.” De raadsman doelt met name op de ontwikkelingen in het Marengo-proces, waarin het Openbaar Ministerie sommige advocaten beschuldigt van het lekken van geheime informatie naar criminelen. “Er wordt wel heel makkelijk een beeld gecreëerd van de advocatuur als verlengstuk van criminelen. Het tegenovergestelde is juist waar: verreweg de meeste advocaten zijn integer. Ik had gehoopt dat de eerder uitgesproken waardering voor de strafrechtadvocaat en de verbroedering tussen procespartijen blijvend zou zijn.”

Maandag verschijnen drie verdachten van de moord op Derk Wiersum voor de rechter  voor een tussentijdse zitting.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234