Zaterdag 17/04/2021

Ja, ook pausen

Eamon Duffy. 'Heiligen en zondaars'

sterven

Staf Nimmegeers

Paus Julius II trad zelden uit het bebloede harnas, Alexander VI was de bekendste hoerenloper onder de pausen, Pius II schreef komedies over de vrije liefde, Innocentius III was volledig in beslag genomen door wereldpolitiek, Urbanus VIII was de bouwheer van barok Rome, en ja, Pius XII... En de vroege dood van Johannes-Paulus I is nooit opgehelderd.

Tweeduizend jaar pausdom: tussen de apostel Petrus (die u moeilijk de allures kunt aanmeten van de latere pausen en die ook al zijn meester tot drie keer toe verried) en nu zijn er heel wat beroemde en beruchte tiaradragers geweest, maar nauwelijks een handvol van hen zijn door hun eigen instituut heilig verklaard.

Eamon Duffy brengt onder de titel Heiligen en zondaars een rijk geïllustreerd boek op de markt over de pausen van Rome. Hij vermeit zich nauwelijks in de chronique scandaleuse van de Vaticaanse heuvel, waar de leiders van de katholieke kerk al eeuwen huizen. De koele Angelsaksische auteur borstelt veeleer de geschiedenis van de roomse kerk als macht- en denkcentrum, een bastion waar de voornaamste ideologische, politieke en culturele krachten die de moderne wereld hebben gevormd mee te maken hadden. De auteur noemt het 'een' geschiedenis van de pausen, maar er is een andere visie dan de cultuurhistorische mogelijk, betoogt hijzelf. Een schets van tweeduizend jaar geschiedenis in één boek vereist de gebundelde deskundigheid van verschillende disciplines. Hier spreekt een historicus, maar ook een onderlegd man die zijn persoonlijke visie niet onder de tafel schuift en vooral in zijn laatste pagina's geen toekomstperspectief schuwt.

Bepaald verhelderend is de weergave van het proces waardoor een ongeletterde visser uit Galilea de basis en het boegbeeld werd van een instituut dat het Romeinse en Byzantijnse Rijk overleefde, maar ook de vele conflicten in middeleeuws Frankrijk, Spanje, Duitsland en Groot-Brittannië, tot het Derde Rijk van Hitler en recent nog het sovjetimperium. Kruistochten en Inquisitie, de pausen als mecenas van Leonardo, Rafaël en Michelangelo, de aderlating door de breuk met het Oosten en de Reformatie van Maarten Luther: het komt allemaal onder de aandacht.

Spannend wordt het als Duffy laat zien hoe de pausen hebben geworsteld met de verworvenheden van de Franse Revolutie, de moderne wetenschap en de nieuwe tijdsgeest. Het heeft tot in de jaren zestig geduurd vooraleer een concilie (kerkvergadering) tot een nogal positieve synthese van dit alles is gekomen, althans in theorie. Actueel is ook de situering en de invloed van de pausen in diepgaande hedendaagse vraagstukken als overbevolking, kapitalisme, doodstraf, abortus en kernoorlog. Opmerkelijk is ook dat het Vaticaan jaarlijks vertegenwoordigd is op een driehonderdtal congressen over pakweg de schulden van de derde wereld of het milieubeleid. Minstens 160 naties zijn politiek geaccrediteerd bij de hoofdzetel van de Kerk.

Dit werk dreigde een encyclopedie te worden als de auteur niet zo kritisch, geestig en navrant met beide voeten op de grond bleef. 'Degelijk en populair', jubelde de toch niet zo paapse The Daily Telegraph, hierin bijgetreden door The European.

De lof van de auteur-lector van Cambridge is nu wel voldoende gezongen. Het zijn de illustraties die me dwarszitten, de lay-out van Sally Salvesen is trouwens een mislukking, ze geven het oerdegelijke werk een toch wat té populair-commercieel uitzicht. Anderzijds zal een triomfante Johannes-Paulus II op het omslag en de vermelding 'gedrukt in Italië' veel lezers afstoten en/of misleiden: het betreft hier níet een zoveelste lofzang op de Poolse paus en de kleren maken hier dus niet de man. Stelt de commercie dan ook hier haar eisen?

De 129 opvolgers van de visser uit Galilea krijgen in dit monumentale boek een spiegel voorgehouden die een niet altijd even fraai beeld laat zien. Het is een erg verhelderend werk voor binnen- en buitenkerkelijken, een must voor bibliotheken en scholen, voor redacties van radio, tv en krant, maar ook een naslagwerk voor de geïnteresseerde leek, die hoe dan ook steeds opnieuw geconfronteerd worden met wat misschien wel de oudste en invloedrijkste van alle menselijke instellingen is. De bijgevoegde verklarende woordenlijst en rijke bibliografie is erg praktisch. De vertaling uit het Engels door Bonella van Beusekom leest rimpelloos.

Na zijn verhaal over pausen en tegenpausen - een verhaal van veel 'zondaars' en weinig 'heiligen' - ben je nieuwsgierig naar hoe de auteur de huidige paus typeert. Hij wijdt er heel wat beschouwingen aan, we pikken er twee uit. "Een vriend riep Woytila ooit toe met zijn troetelnaampje: 'Lolek, laat niemand je eronder krijgen.' Dat heeft hij ten goede en ten kwade nooit gedaan," onderstreept de auteur, die er nog het volgende aan toevoegt: "Met zijn nadruk op gehoorzaamheid en conformiteit aan het magisterium, tegenwoordig te herleiden tot wat de paus zelf zegt, gaat het onaangenaam lijken op de opvattingen uit de strijd tegen de moderne vrijheden."

Heeft uw recensent zozeer naar de titelpagina gekeken dat hij dit ernstige en relativerende werk reduceert tot een typering van de actuele paus? Onrechtvaardig.

Eamon Duffy, Heiligen en zondaars. Een geschiedenis van de pausen, Ten Have / Lannoo, Tielt, 326 p., 1.495 frank.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234