Zaterdag 10/04/2021

Ja, beton kan ook sierlijk zijn

Beton. Het woord alleen al is plomp. De associaties? Grijs, blok, bunker, brug, snelweg. Het is moedig van het Atomium om uitgerekend over dat vermaledijde beton een tentoonstelling op te zetten. En het fijne is dat de bezoeker met andere opvattingen weer naar buiten komt. Want beton kan sierlijk en kleurrijk zijn.

Een expositie over betonarchitectuur in het Atomium? Het lijkt ironisch, want uitgerekend het Atomium is geheel en al uit staal opgetrokken, daar is geen beton aan te pas gekomen. Toch staat de tentoonstelling er op haar plaats. Het Atomium werd gebouwd naar aanleiding van de Wereldtentoonstelling in 1958 in Brussel en in de onmiddellijke omgeving stonden enkele pareltjes van betonarchitectuur.

Een blikvanger was het futuristische Philipspaviljoen, een ontwerp van Le Corbusier en Iannis Xenakis. Zo mogelijk nog indrukwekkender was De Pijl van de Burgerlijke Bouwkunde, een machtig eerbetoon aan de spankracht van beton. De schuin opgerichte pijl was 80 meter lang, de punt ervan verhief zich 38 meter boven de grond. De constructie werd in evenwicht gehouden door een enorme sokkel, waarin zich een tentoonstellingsruimte bevond. Uiteraard moest De Pijl de technische en sculpturale mogelijkheden van beton in de verf zetten

Helaas werd hij niet onderhouden. De Pijl takelde af tot hij, net als de meeste relicten van Expo 58, gesloopt werd: in 1970 werd hij met enkele implosies opgeblazen. Op zijn plaats verrijst nu de Brussels Trade Mart. De tentoonstelling in het Atomium toont een maquette van De Pijl, terwijl zijn opbouw, triomf en aftakeling in een reeks schitterende zwart-witfoto's gedocumenteerd is.

Samen met een ingenieur en een architect, was beeldhouwer Jacques Moeschal verantwoordelijk voor De Pijl der Burgerlijke Bouwkunde. Zijn naam zegt ons nog weinig, maar zijn verwezenlijkingen kennen we allemaal. Moeschal heeft in de jaren 60 en 70 een aantal sculpturale totems in beton neergezet langs Belgische snelwegen. "Geef me het equivalent van een meter snelweg, en ik doe er iets anders mee dan beton op de grond storten", zei hij. De stevige en toch sierlijke betonsculptuur Signal in Zellik, aan het begin van de E40 naar de kust, is van zijn hand, net als de 35 meter hoge Sjouwer op de E17 aan de Belgisch-Franse grens en het Signal d'Hensies in de gelijknamige grensgemeente op de E19 richting Parijs. Moeschal wou bewijzen dat beton luchtig kon zijn en kon zweven.

Prefabtechniek

Dat een kunstenaar beton naar zijn hand kan zetten, laat ook designer Wolfgang Bregentzer zien. Hij maakte voor het Atomium een reeks nieuwe zitbankjes in verschillende kleuren en met soepel golvende vormen. Ze lijken van polyester maar zijn wel degelijk in beton. Een filmpje toont het ontstaansproces van de banken en een grote gietvorm hangt er als bewijsmateriaal. Want we durven wel eens te vergeten dat beton in eender welke vorm gegoten kan worden. Daarover gaat deze tentoonstelling.

Beton had, al tussen de twee wereldoorlogen, zijn doeltreffendheid bewezen. De tuinwijk Klein Rusland van Huib Hoste in Zelzate, de Cité Moderne in Sint-Agatha-Berchem van Victor Bourgeois, de Boekentoren in Gent, en de overspanningen van kerken en tentoonstellingshallen (zoals op de Heizel) waren allemaal uit beton vervaardigd. Na 1945, tijdens de intensieve wederopbouw van België, grepen aannemers vaker naar de prefabtechniek: daarbij werden grote betonnen elementen zoals gevels, muren en vloeren, vooraf in de fabriek gegoten en op de bouwwerf geassembleerd. Op die manier werd de constructie vereenvoudigd en kon er vooral in sneltempo gebouwd worden: men kon een gebouw als een puzzel in elkaar klikken. Architecten als Renaat Braem en Willy Van Der Meeren verkenden die mogelijkheden in hun sociale woningprojecten, respectievelijk op het Antwerpse Kiel en in Evere.

Meer en meer ging men de creatieve mogelijkheden van beton benutten, zeker op een moment dat de kantoormarkt begon te floreren. Eind jaren 50 ontwierp André Jacqmain samen met Jules Wabbes het kantoorgebouw Foncolin in de Brusselse Belliardstraat. Voor de gevel gebruikten ze een betonelement dat tegelijk structureel en esthetisch was. Helaas is het gebouw gesloopt.

Andere mooie voorbeelden van betongevelarchitectuur bestaan nog wel. In 1963 ontwierp de Hongaars-Amerikaanse designer-architect Marcel Breuer zijn enige gebouw in België: het kantoor en de fabriek van Torrington in Nijvel. Breuer gebruikte voor de gevel een gestandaardiseerd, strak geritmeerd prefabpaneel in beton, dat hij op een ingenieuze manier zowel voor de binnen- als de buitenkant gebruikte.

Beton betasten

Een naam die regelmatig opduikt is Constantin Brodzki. Hij bouwde onder meer in Watermaal-Bosvoorde het hoofdkantoor van CBR, een van Belgiës bekendste betonfirma's, met prefabelementen en een stel van vier gevelpanelen die met hun elipsachtige, golvende vormen een knipoog zijn naar de art nouveau.

Ook het hoofdkantoor van Dexia (Pachecolaan) en de voormalige ASLK (Wolvengracht) passeren de revue, net zoals de Innovation (Nieuwstraat) en Rob (Sint-Pieters Woluwe). Een van de mooiste realisaties is de elegante hoofdzetel van BBL (nu ING) op de Marnixlaan, vlak bij het koninklijk paleis. De Amerikaanse architect Gordon Bunshaft gebruikte een T-vormig element dat de gevel draagt. Het werd uitgevoerd in schokbeton maar ziet er bijna als marmer uit. Het gebouw met zijn sierlijke repetitiviteit krijgt nog meer luchtigheid doordat het op een glazen, teruggetrokken plint rust en lijkt te zweven.

De expositie toont niet alleen foto's en maquettes maar ook gevelelementen op ware grootte. En de bezoeker mag verschillende soorten beton betasten: van grof tot gepolijst. Waarom de expositie in 1980 stopt is niet duidelijk. Was het huwelijk tussen beton en modernisme over? Werd de bouwprijs te hoog? Maar het is wel duidelijk dat de tentoonstelling verplichte kost is voor betonboeren en verlichte bouwheren.

2011 is topjaar voor het Atomium

"In 2011 hebben we tot nu toe zo'n 560.000 bezoekers over de vloer gehad", zegt Yvonne Boodts van het Atomium. "Dat is een groei van 30.000 tegenover 2010, toen we circa 531.000 bezoekers telden. 2011 is een erg goed jaar voor ons, vermoedelijk door de zachte winter. Vorig jaar zorgden sneeuw en vorst ervoor dat nogal wat busreizen afgelast werden. November 2011 is met 42.000 belangstellenden onze best maand sinds de heropening van het Atomium."

Het Atomium heropende op 18 februari 2006 zijn deuren na een langdurige restauratie. Begin augustus 2011 mocht men de 3.333.333ste bezoeker verwelkomen: een studente uit Moskou. "Twee op de drie bezoekers komt uit het buitenland", zegt Yvonne Boodts.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234