Donderdag 08/12/2022

Ivan Illich

1926 - 2002 Pleitbezorger voor een warmere samenleving

Ivan Illich, een van de meest markante en controversiële sociologen van de tweede helft van vorige eeuw, is maandag in Bremen overleden. De rebelse ideeën van de ex-priester waren erg populair in de jaren zeventig. De Oostenrijker, die later een Amerikaans paspoort had, had het gemunt op de industriële samenleving, de medische 'industrie', het onderwijs en andere maatschappelijke instellingen.

Illich bezweek aan kanker. Hij leed al tien jaar aan die ziekte maar weigerde, trouw aan zijn ideeën over de medische sector die meer mensen ziek zou maken dan genezen, elke courante medische behandeling. Daardoor liep de professor de laatste jaren van zijn leven rond met een groot gezwel aan de rechterkaak.

Ivan Illich wordt in 1926 geboren in Wenen. Zijn vader is een katholieke Kroaat, zijn moeder een sefardische jodin. Net voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog verlaat hij Oostenrijk en trekt naar Rome om aan het Vaticaan eerst filosofie, daarna theologie te gaan studeren. In 1951 wordt hij tot priester gewijd. Op zijn verzoek wordt Illich naar een Puertoricaanse parochie in Manhattan uitgezonden. Daar, tussen de Caribische immigranten, wordt hij geconfronteerd met ongeschoolde ontwortelde paupers, die op een ontoereikende "want paternalistische manier" geholpen worden. Het zet hem aan het denken over het onderwijssysteem. Vele jaren later mondt dat uit in het radicale boek Deschooling Society, waarin hij zich kant tegen de bestaande elitaire onderwijsinstellingen die in zijn ogen hun doel totaal voorbijschieten.

Later, als vice-rector van de Katholieke Universiteit van Puerto Rico, komt Illich voor het eerst in aanvaring met de kerkelijke autoriteiten, die hij van koloniale praktijken beschuldigt. Het kost hem zijn baan. In Cuernavaca, Mexico, zet hij daarna het CIDOC op poten, een centrum voor interculturele documentatie. Hij bouwt het uit tot een laboratorium voor zijn onderwijsideeën: een soort denktank waar lesgevers en studenten op gelijke voet staan. Rome verbiedt uiteindelijk priesters om er nog lessen te volgen: een leerschool voor bevrijdingstheologen kan men daar missen als kiespijn.

Daarop volgt een stroom publicaties waarin Illich ten strijde trekt tegen het onderwijssysteem, de technologische ontwikkelingen, de westerse energie- en transportpolitiek en de medische industrie. Hij pleit voor een 'convivial society', een samenleving gebaseerd op een nieuwe, zachte levensstijl, met alternatieve technologieën die de mens bevrijden in plaats van te onderdrukken.

Professor sociologie Jozef Verhoeven van de KUL gaat er prat op "de boeken van Illich te hebben verslonden". Maar dat was in de jaren zeventig. "Veel van zijn kritiek blijft overeind, maar de samenleving is veranderd", zegt Verhoeven. "Nu wordt hij nog amper gedoceerd. Ik vermeld hem nog, om het denken van die tijd te illusteren. Maar de meeste studenten kijken daarbij wel raar op."

Tim Jansens

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234