Donderdag 13/05/2021

Italiaans referendum

Italië, de nieuwe zieke man van Europa

Kiezers aan de stembus in Rome. Beeld Bloomberg via Getty Images
Kiezers aan de stembus in Rome.Beeld Bloomberg via Getty Images

Of de uitkomst van het Italiaanse referendum nu goed of slecht voor hem was uitgedraaid, voor premier Renzi was er geen winnen meer aan. Zijn land is de nieuwe zieke man van Europa, en dat is riskant voor euro en Unie.

Het antwoord op Renzi's grondwettelijke referendum kon maar twee kanten uit: ja of neen. Bij het ter perse gaan hadden de exitpolls het over een score van 54 tot 58 procent voor het neen-kamp. Uiteindelijk wonnen de tegenstanders met ruime cijfers. Aan beide uitkomsten waren risico's verbonden: voor Renzi zelf, voor Italië en voor Europa. Alleszins heeft de sociaaldemocratische premier voor een nodeloze dramatisering gezorgd waar, behalve zelfverklaard oppositieleider Beppe Grillo, een kolderieke populist, niemand iets bij te winnen had.

U kan dit abonneestuk vandaag gratis lezen. Elke dag De Morgen lezen? Proef nu drie maanden en krijg 49 procent korting op demorgen.be/proef.

Nu het neen-kamp het heeft gehaald, verandert er institutioneel niets in Italië. De grondwet blijft wat ze is, de Senaat wordt niet vertimmerd tot een reflectiekamer voor de regio's en ook het bonusprincipe in de Kamer gaat niet door. De zetelverdeling blijft dus proportioneel, de grootste partij zal niet prompt de meerderheid van de zitjes binnenhalen. Kamer en Senaat zullen elkaar als gelijkwaardige wetgevende partners blijven bekampen.

Doeltreffend regeren

Het huidige systeem biedt weinig garanties op stabiliteit of politieke daadkracht - Italië heeft na WO II meer dan 60 regeringen versleten - maar heeft als voordeel dat een machtsgreep door één persoon onmogelijk is. Met Mussolini in gedachten is dat niet slecht; ook Grillo's schreeuwerige, erg eurosceptische Vijfsterrenbeweging (M5S) zou op die manier nooit helemaal de plak kunnen zwaaien. Evenmin als de extreemrechtse Lega Nord of de nog altijd op weerwraak azende Silvio Berlusconi.

null Beeld afp
Beeld afp

Probleem bij de neen-stem is dat Renzi er min of meer zijn eigen politieke lot aan heeft verbonden. In het minst stabiele scenario zou zulks tot nieuwe verkiezingen leiden, met een reële kans dat een Grillo-adept de lakens uitdeelt op Palazzo Chigi (Grillo zelf wil geen politiek mandaat opnemen). Nu al zijn weinig overtuigende M5S-burgemeesters aan zet in de hoofdstad Rome en in de Piemontese metropool Turijn.

Als daarentegen de wegen der geleidelijkheid gevolgd worden, stelt president Sergio Mattarella een zakenkabinet aan dat de rit uitdoet tot aan de volgende parlementsverkiezingen in 2018.

Een derde, volgens insiders waarschijnlijke optie is dat Mattarella Renzi's ontslag weigert, dat hij aanblijft, zijn regering herschikt en volhoudt.

Had de ja-stem gewonnen en Renzi zijn slag inderdaad thuisgehaald, dan beet op korte termijn Beppe Grillo in het zand. Dan werden de instellingen hervormd, sloot Italië alsnog aan bij wat in de meeste EU-landen de politiek-institutionele werkelijkheid is en konden de volgende regeringen - Renzi's opzet - doeltreffender regeren. Lees: hervormingen doorvoeren om de economie weer aan de praat te krijgen.

'Onredbaar'

Dat zijn de implicaties voor Italië. In rustige tijden zou de Europese Unie zich amper moeien met wat Rome in zijn mars heeft, maar het probleem is dat, anno 2016, de tijden anders zijn. Eerst diende de brexit Europa een knauw toe, vervolgens gooide Donald Trump het kegelspel overhoop. Bovenal wordt het voor Europa een tergend verkiezingsjaar waarin rechts-populisten geen kans onverlet zullen laten om terreinwinst te boeken.

Wat dus als de eurosceptische Grillo na het referendum morgen de verkiezingen wint? In dat geval zal de druk op de euro danig toenemen: de komiek wil er op zijn beurt een referendum over. Vorige week al doken de koersen op de Europese beurzen naar beneden als gevolg van onrust over Italië - wat Italiaanse economen doet geloven dat de schade vandaag 'wel zal meevallen'.

Het is anders niet dat Italië op overschot leeft: de staatsschuld beloopt al een slordige 132 procent van het bruto binnenlands product en banken als Monte dei Paschi of UniCredit hebben dringend krediet nodig om het hoofd boven water te houden - geld dat uit een lege schatkist (of van Europa) zou moeten komen.

Alleen: de op drie na grootste economie van de Europese Unie kan onmogelijk gered worden zoals dat min of meer met Griekenland gebeurd is, en Italië bankroet laten gaan is al helemaal geen optie.

Met of zonder referendum, Italië is een zieke man en zal dat voorlopig ook blijven.

U kan dit abonneestuk vandaag gratis lezen. Elke dag De Morgen lezen? Proef nu drie maanden en krijg 49 procent korting op demorgen.be/proef.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234