Woensdag 27/01/2021

It's a long way to Tipperary

Van nature schrijft Barry met een uitzonderlijk oog voor schoonheid

literaire lente: Roman van Sebastian Barry

Van de Ierse dichter, toneelschrijver en romancier verscheen zopas zijn tweede roman, Een lange, lange weg, een poëtisch verhaal over de ellende van de oorlog, vriendschap en troost.

Sebastian Barry

Een lange, lange weg

Oorspronkelijke titel:

A Long Long Way

Vertaald door Johannes Jonkers

Querido, Amsterdam,

320 p., 19,95 euro.

It's a long way to Tipperary werd zowat hét liedje van de Eerste Wereldoorlog. Iedere geallieerde soldaat kende het uit het hoofd, ook degenen die nog nooit van hun leven een voet in Ierland hadden gezet en dus niet eens wisten waar dat Tipperary, de plaats waar Molly op hun terugkeer wachtte, nu eigenlijk lag. Ook Willie Dunne, wel degelijk een Ier, maar wel een geboren Dubliner en dus niet vertrouwd met de plattelandscultuur in en om Tipperary zong het uit volle borst toen hij in Vlaanderen tegen de Mof vocht, want het kleine stadje was ook voor hem de verzinnebeelding van thuis.

Willie Dunne is de hoofdrolspeler in Sebastian Barry's roman Een lange, lange weg en niet echt een onbekende voor wie het werk van deze schrijver een beetje kent. Willie kwam immers ook al ter sprake in Barry's vorige roman Annie Dunne, die in 1932 speelde en waarin de ex-soldaat niet meer was dan een vage herinnering, een onduidelijke broer voor zijn zussen en een geest in de dromen van zijn vader. In Een lange, lange weg krijgen we het schrijnende verhaal van zijn te korte leven te lezen, een leven dat getekend werd door de geschiedenis.

Willies vader is een Dublinse politieofficier die iedere avond om zes uur thuiskomt, naar de badkamer stapt, zijn zoon Willie uit de kuip heft en hem met veel liefde tegen zijn zilveren uniformknopen aandrukt. Jij, zo zegt hij erbij, zal later een piekfijne politieman worden. Eens per maand gaat Willie met zijn rug tegen de muur staan, legt vader een boek met Ierse operettepartituren op zijn hoofd en trekt hij een streepje. En meer dan eens schudt hij dan verdrietig het hoofd, want Willie groeit te traag en zal nooit de vereiste lengte voor toetreding tot Her Majesty's politiekorps bereiken.

Willie voelt hoe erg dit voor zijn vader is. Hij zal nooit een man zijn in zijn ogen en wordt uit pure misère metselaar. Maar dan breekt de Eerste Wereldoorlog uit en ziet Willie zijn kans schoon om met een daad zijn schuld aan vader en vaderland goed te maken. Hij vertrekt naar Vlaanderen en voelt meteen hoe zijn leven daardoor verandert. Reeds op de trein, tussen de andere idealistische jongens die hopen dat de strijd nog niet voorbij zal zijn alvorens zij arriveren, merkt hij dat hij heel anders plast dan voorheen, zelfverzekerder, alsof hij bredere schouders had: "bloody manhood at last".

De Eerste Wereldoorlog is voor Barry een gedroomd onderwerp. Van nature schrijft hij immers met een uitzonderlijk oog voor schoonheid en een intens gevoel voor poëtische zeggingskracht. Laat dat los op de loopgraven en het resultaat is bijna shockerend mooi. Zijn beschrijving hoe het gele mosterdgas over de Vlaamse vlakte kruipt, waarna de met stomheid geslagen Ierse rekruten het als een tot leven gekomen deken de loopgraaf in zien rollen, zullen er hem niet veel nadoen, evenmin als het beeld dat hij tekent wanneer Willie als een van de weinige overlevenden de dag nadien terugkeert en merkt hoe er opgedroogd groen slijm om de monden van de doden zit. Het doet hem denken aan wat hij thuis heeft horen vertellen over de negentiende-eeuwse slachtoffers van de aardappelplaag die totaal uitgemergeld brandnetels waren beginnen te eten.

Thuis is een plaats die constant op de achtergrond figureert in Willies gedachten. Wanneer een soldaat naast hem een kogel in het oog krijgt en de man drie uur ligt te ijlen alvorens te sterven, bedenkt hij dat ze dat thuis zelfs een paard niet zouden aandoen en dat ze de man beter meteen hadden kunnen afmaken. Maar politieke conclusies trekt hij er niet uit. Dat de Ieren in de loopgraaf sterven ten dienste van de Engelsen, net zoals ze destijds stierven omdat de Engelse grootgrondbezitters hun graan liever uitvoerden dan het aan de Ieren te geven, komt niet bij hem op. Hij komt immers uit een gezagsgetrouwe familie. Het Britse Rijk is zijn vaderland.

Pas wanneer hij in het voorjaar van 1916 op verlof is en hij de Paasopstand voor zijn ogen plaats ziet grijpen, merkt hij voor het eerst dat niet iedereen achter de Britse vlag wil blijven marcheren. Er wordt op de Ierse soldaten geschoten, en dat door het Ierse volk, en wanneer hij een strooibriefje vindt waarop de nationalisten de Duitsers hun bondgenoten noemen - ze leiden immers de Engelse aandacht af van Ierland en onafhankelijkheid ligt zo misschien binnen de mogelijkheden - slaan zijn stoppen door.

Onder invloed van een andere rekruut, Jesse Kirwan, van huis uit nationalist en helemaal geen brute boeman, gaat Willie uiteindelijk toch anders denken over de Paasopstand, en wanneer hij hoort hoe de leiders ervan geëxecuteerd zijn op bevel van dezelfde Engelse officieren die in de loopgraven de Ierse soldaten uitlachen en beschimpen, gaan zijn sympathieën aan het schuiven. Wat is het verschil tussen de neergemaaide Ieren in Dublin en die in Vlaanderen, vraagt hij zich retorisch af. Kirwan gaat zelfs nog verder: hij weigert nog langer te vechten, wat hem op het executiepeloton komt te staan en bij Barry tot een van de pakkendste alinea's leidt die we ooit lazen. We lichten ze hier uit het Engelse origineel van het boek omdat de Nederlandse vertaling - "Too many words" zou Beckett schreeuwen -, haar volledig vermoordt: "They lifted their cold rifles and when Major Stokes dropped his officer's stick, they killed Jesse Kirwan. The birds began to sing in the stand of trees behind the fallen body. It was as if he never had been. It was as if there never had been a proper reason for life, as if all stories and pictures were a lie and a nonsense. It was as if blood were ashes and the song of a life was only the painful extension of a baby's cry. How his mother had loved him and rejoiced in his coming and fed him were hardly known. He seemed in that moment to leave no echo in the world."

Maar dat doet hij dus wel, en die echo weergalmt in Willie. De brieven van zijn vader getuigen van steeds meer onbegrip, zijn liefje Gretta trouwt met een ander en veel meer dan zijn maats in de loopgraven heeft hij niet meer. Hij is in feite al dood lang voor hij uiteindelijk sneuvelt. "It's a long long way to Tipperary, but my heart's right there", eindigt het liedje dat voortaan alleen nog een bitter-ironische voetnoot bij het leven van Willie Dunne zal zijn.

Marnix Verplancke

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234