Woensdag 18/05/2022

Istanbul Ekspres gaat underground

'We komen graag naar Gent, maar liever zouden we in Istanbul erkenning krijgen.' De artiesten die vanaf vandaag op het Istanbul Ekspres-festival in Gent staan, dromen niet van het Westen. Thuis strijden ze een muzikale guerrilla uit tegen de stadsvernieuwing, het Turkse machismo en het spook van Iran. 'In de donkerste tijden ontstaat de grootste creativiteit.' Tina De Gendt

Istanbul zuigt muziek op en spuwt ze weer uit, al eeuwen lang. De hele stad lijkt te bewegen op het ritme van een Turkse darbuka en 's avonds waait de livemuziek vanaf de dakterrassen de straten op. De wijk Beyoglu, in de schaduw van de Galata Toren, geldt als grote muze en ontmoetingspunt voor muzikanten uit alle genres. Daar, in het doolhof van kronkelstraten met een terrastafel op elke steen, ontmoeten we Ulas Salgam, manager van een tiental undergroundmuziekgroepen uit Istanbul. Zij brengt meteen een sombere noot in het geluid van Istanbul.

"De muziekindustrie van Turkije maakt een moeilijke tijd door", zegt Ulas bezorgd, "sinds de verkiezingsoverwinning van de regerende AKP in 2007 is de wetgeving op alcohol en sigaretten zo streng geworden dat muziekevenementen amper sponsors vinden." De angst voor een totaal verbod op alcohol-sponsorschap zit erin bij de muzikanten, vooral na de gebeurtenissen van afgelopen zomer.

Revolutionair

Op het One Love Festival, dat jaarlijks plaatsvindt op de terreinen van de Bilgi Universiteit, werd vorig jaar een half uur voor de start van het festival aangekondigd dat er geen drank mocht worden verkocht. Het was 14 juli en de ramadan was net begonnen. Hoofdsponsor Efes, een biermerk, haakte terstond af. "Het festival was een absolute ramp: mensen stonden buiten te drinken terwijl de artiesten binnen voor een leeg veld speelden. Bovendien moesten de optredens telkens worden stilgelegd als er opgeroepen werd tot het gebed. Pas toen Kaiser Chiefs als hoofdact begon, liep het terrein vol. De Turkse groepen heeft niemand gezien."

"Zoiets zat eraan te komen", zegt Gaye Su Akyol van de triphopformatie Seni Görmem Imkansiz die deze zomer op het One Love Festival speelde en deze week ook in Gent te zien is. "Het spook van Iran loert om de hoek. In de naam van de godsdienst wordt alle creativiteit aan banden gelegd. De alcoholverkoop terugdringen is slechts een excuus om dissidente stemmen de mond te snoeren."

Niet alleen festivals lijden onder de nieuwe maatregelen, ook de cafés en concertzalen van Beyoglu, het muzikale hart van Istanbul, moeten op zoek naar andere inkomsten. Na de invoering van de 'Speciale Consumptie Taks' in 2002, stegen de taksen op alcohol met ruim zeventig procent. De drankprijzen zijn in enkele jaren tijd meer dan verdubbeld. Een Turks pintje is vandaag een van de duurste ter wereld en zelfs de nationale anijsdrank raki, drink je in Turkije duurder dan in Europa.

Om het verlies op drankverkoop te compenseren zagen de concertzalen zich genoodzaakt de ticketprijzen drastisch te verhogen. Zelfs voor onbekende groepen in kleine zalen betaal je in Istanbul makkelijk 15 euro entree. In Gent zijn bekende namen in grote zalen tijdens Istanbul Ekspres te zien voor 14 euro in voorverkoop.

Vrouwen, niet lesbisch

Toch ziet het er niet naar uit dat de muziek zich snel uit Beyoglu zal laten verdrijven. Daarvoor heeft de jonge garde muzikanten nog te veel strijdlust in zich. Eén van de voortrekkers van deze nieuwe beweging is Peyote, een club in het centrum van Beyoglu, verstopt tussen de visrestaurants van de Balik Pasaji. Toen de club tien jaar geleden de deuren opende, weigerde ze meteen coverbands te programmeren. "Dat was toen revolutionair", vertelt Barkin Engin, leadzanger van Replikas, "in die periode kwamen alleen Engelstalige bands aan de bak in het concertcircuit. Ook wij stopten toen met het kopiëren van Engelse heavy metal en gingen ons verdiepen in onze eigen Turkse muzikale traditie."

De eigenzinnige visie van Peyote maakte eensklaps het terrein vrij voor allerhande fusiegenres, van Arabeske triphop over fasil-pop tot Anatolische metal. Een nieuwe generatie muzikanten was opgestaan en voert vandaag de muziekscene aan. Peyote breidde ondertussen uit met een café en een eigen muzieklabel, dat beginnende artiesten zelfs in moeilijke tijden naar de grote podia leidt.

Zo slaagde ook Seni Görmem Imkansiz erin door te breken, tegen alle verwachtingen in. Niet alleen maakt het duo geen mainstream, het zijn bovendien twee vrouwen. "Turkije is nog altijd een seksistisch land", zegt Gaye Su Akyol. "Als twee vrouwen samen op een podium staan, dan moeten ze wel lesbisch zijn." Voor alle duidelijkheid: Gaye Su Akyol en Tugce Senegöl zijn niet lesbisch, maar wel openlijk feminist, en ook dat ligt in wereldstad Istanbul niet voor de hand.

"We maken geen politieke muziek, wij zelf zijn de boodschap", zeggen ze. Twee vrouwen met een elektrische drum en een keyboard, daar is niets mis mee. Bovendien ontlenen ze hun naam aan een Turkse klassieker: 'Seni Görmem Imkansiz' ('Jou zien is onmogelijk'). Het was een hit toen zij geboren werden, begin jaren tachtig, toen vrouwen als Sezen Aksu en Selda Bagcan de Turkse hitlijsten veroverden. "Vandaag moeten we terug hetzelfde statement maken: je hoeft jezelf niet te verkopen om muziek te maken."

Niet alleen jonge artiesten herkennen zich in die klacht. Sema Moritz, een gevestigde waarde in de Turkse muziekwereld, zal in Gent een ode brengen aan de Turkse tango-vrouwen van de jaren twintig en dertig. Ook bij haar zit er meer achter dan nostalgie alleen: "Tot de revolutie van Atatürk in 1923 was het voor Turkse vrouwen verboden op podia te zingen. De start van de republiek bracht meteen een lading Turkse zangeressen voort die in de stijl van het moment, de tango, zongen. Atatürk zelf was een grote liefhebber van tango en de eerste promotor van muzikale gelijkheid. Hij zorgde er dan ook voor dat hij op galabals steeds gefotografeerd werd met een dansende vrouw. Na de dood van Atatürk verdwenen deze vrouwen even snel als ze verschenen waren. Vandaag zijn ze een vergeten bladzijde in de Turkse geschiedenis."

Roma verjaagd

Sema Moritz is een levende legende in Beyoglu. Naast Hüsnü Senlendirici, Göksel en de mannen van Baba Zula is ze een van de vele sterren die de wijk als thuisbasis heeft gekozen. En dat is niet toevallig: Beyoglu is al sinds de negende eeuw het muzikale hart van de stad. Sinds 2000 is de muziekbuurt echter het slachtoffer geworden van haar eigen succes: de bohemiensfeer die er hing is verruild voor het gewoel van toeristen op zoek naar een koopje. Vandaag vind je het klassieke genre vooral in peperdure restaurants.

Aan de andere kant van de stad, in de Sulukule-wijk, krijgen we een gelijkaardig verhaal: hier zijn het niet de toeristen die de muziek hebben verjaagd, maar de stadsvernieuwing. Sulukule geldt als de oudste Roma-vestiging ter wereld. Ruim duizend jaar geleden kwamen de eerste zigeuners er toe en tot voor kort huisvestte het district de grootste sedentaire Roma-gemeenschap van Turkije. In 2005 besliste de regering echter dat de Sulukule-wijk plaats moest ruimen voor een groot stadsvernieuwingsproject. De 3.400 Roma-inwoners werden verplicht hun huizen te verkopen aan 250 euro per vierkante meter. De beslissing lokte wereldwijd protest uit en Unesco spande zelfs een rechtszaak aan, maar de gebouwen gingen alsnog tegen de vlakte. Vandaag is het historische Sulukule een residentiële nieuwbouwwijk. De 3.400 Roma-inwoners zijn verdwenen, net als hun muziek.

Zoals veel Istanbuli's sloeg musicoloog Özgür Akgül deze gebeurtenissen van op een afstand gade, maar ze wekten wel zijn interesse voor Roma-muziek. Özgür begon de laatste overblijfselen op camera te zetten en kwam zo tot de documentaireRomanIstanbul. "Ook in Europa leven Roma onder dezelfde dreigingen als in Istanbul. Daarom ben ik zeer blij dat de film internationaal wordt opgepikt, zoals in Gent."

De documentaire is voor Gent inderdaad herkenbaar. In de afgelopen jaren zijn zowat 6.000 nieuwkomers van Roma-achtergrond in de stad aangekomen. Dat maakt van hen de tweede grootste etnisch-culturele minderheid, na de Turken die met 20.000 zijn. Maar de artiesten uit Istanbul komen niet speciaal voor hun landgenoten. "Iedereen die zich in onze muziek herkent, is welkom. Of het nu in Duitsland, Frankrijk of Nederland is. We komen graag naar Gent, maar nog liever zouden we erkenning krijgen in Istanbul."

Istanbul Ekspres start vanavond en loopt tot 16 februari in Vooruit en De Centrale in Gent. Een festivalpas kost 49 euro. www.vooruit.be en www.decentrale.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234