Zondag 20/10/2019

Interview

"Israëli's geloven niet meer in vrede, ze willen vooral rust"

Brigitte Herremans en Ludo Abicht. Beeld Bob Van Mol

Na 70 jaar conflict dreigen vredesstichters definitief de strijd te verliezen tegen haviken die muren bouwen. Dat stellen Brigitte Herremans en Ludo Abicht in hun boek over Israël en Palestina. Abicht: "De Amerikanen hebben dat goed gedaan met hun indianen, hoorde ik in Tel Aviv. Wij gaan hetzelfde doen met de Palestijnen."

Herremans en Abicht publiceren hun boek op een moment dat het steeds moeilijker wordt om over het Israëlisch-Palestijnse conflict een mening te uiten. Herremans werd vorige maand de toegang tot Israël ontzegd omdat ze "een gevaar voor de openbare orde zou zijn" en ook Abicht krijgt al jaren af te rekenen met pro-Israëlische hardliners die niet altijd een helder onderscheid maken tussen kritiek, anti-Israëlische sentimenten en antisemitisme.

Dat een deel van de Israëlische lobby hen van anti-Joodse sentimenten beschuldigt, vinden ze allebei een malafide en immorele tactiek om kritische stemmen het zwijgen op te leggen.

Abicht. "Ik ben geboren in het jaar 1936 en vluchtte in het begin van de oorlog als vierjarige met mijn ouders naar Parijs, waar we familie hadden. Mijn Parijse oom en tantes waren Joden, al besefte ik op dat moment niet wat dat precies inhield. Maar ik voelde wel de spanning en het verdriet toen mijn Joodse familieleden op hun beurt op de vlucht moesten slaan voor het nazisme. De helft van de familie is vermoord, de andere helft kon ontsnappen.

"Na de oorlog maakte de Jodenvervolging deel uit van onze dagelijkse gesprekken. Mijn tante Esther had de concentratiekampen overleefd en vertelde verhalen over de Holocaust. De shoah zit zeer diep in mij en verklaart waarom ik al op jonge leeftijd Joodse literatuur begon te lezen. Met de Palestijnse zaak kwam ik veel later in aanraking, tijdens mijn studententijd. De zesdaagse oorlog van 1967, waarbij Israël zijn Arabische buurlanden versloeg, lokte in studentenkringen hevige discussie uit. Ik werd me bewust van de problemen van de Palestijnen. Toen ben ik naar de regio beginnen te reizen."

Herremans: "In mijn geval waren het vooral mijn moeder en tante die me verhalen vertelden over de shoah en het lijden van de Joden in Europa. Hun vader zat in het verzet en zijn verhalen over de oorlog werden op mij overgedragen. Mijn grootouders waren niet echt politiek actief, maar voor hen was het vanzelfsprekend om begaan te zijn met de onderdrukten. Mijn moeder was erg geïnteresseerd in literatuur, waardoor ook ik veel boeken las. Ik herinner me nog het moment dat ik het dagboek van Anne Frank uit had: helemaal van de kaart was ik, en ik begon steeds meer te lezen over de Jodenvervolging. Daar liggen de wortels van mijn engagement voor Israël en Palestina."

Dat gegeven zou jullie toch een basislegitimiteit moeten geven om over Israël en Palestina te schrijven. En toch krijgen jullie vanuit Israëlische hoek het verwijt dat jullie dubbele agenda's hebben. Sommigen gaan zelfs zover om jullie als anti-Joods te bestempelen.

Herremans: "Ach, we mogen ons daardoor niet laten intimideren. Het huidige Israël verdedigt zijn beleid op alle mogelijke manieren en schuwt daarbij de immorele tactieken niet. Ik weet dat heel wat mensen uit de Joodse gemeenschap net als wij erg kritisch staan tegenover de huidige Israëlische regering. Maar tegelijk weten zij dat dit een zeer polemisch debat is en verkiezen veel mensen om kritiek binnenskamers te houden."

Abicht: "Een paar jaar geleden gaf ik in Dilbeek een lezing. Iemand uit het publiek vroeg me of ik nu voor de Israëli's of voor de Palestijnen was. Ik antwoordde met een korte 'ja'. Dat is volgens mij het enige juiste antwoord. Ik herinner me ook de dag dat ik 's ochtends een lezing gaf ter gelegenheid van het Joodse Pasen en in de namiddag tegen de inval in Gaza ging betogen. Die twee activiteiten zijn voor mij perfect combineerbaar.

"Weet u, wij zijn voor Israëlische hardliners veel gevaarlijker dan antisemieten en antizionisten. Want wij kunnen niet zomaar in de hoek worden gezet met het verwijt dat we anti-Joods zijn. Brigitte en ik distantiëren ons heel duidelijk van diegenen die vinden dat Israël een fascistische staat is die moet verdwijnen. Wij zijn gematigd en genuanceerd, en blijkbaar maakt net dat ons zo gevaarlijk."

Palestijnen dragen een gewonde kompaan in de buurt van de Karni-overgang tussen Israël en Gaza. Beeld EPA

Uit jullie boek blijkt dat Europa een grote verantwoordelijkheid heeft voor het aanwakkeren van het conflict. In het begin van de 20ste eeuw gingen steeds meer Joodse Europeanen de idealen van Verlichting en democratie omarmen en erop vertrouwen dat de westerse rechtsstaat hen tegen vervolging zou beschermen. Maar met het nazisme en de Holocaust kwam de totale ontnuchtering, waardoor het zionisme een enorme duw in de rug kreeg en steeds meer Joden naar Palestina verhuisden.

Abicht: "Veel Joden die tot de democratische linkerzijde behoorden, geloofden inderdaad in het prachtige ideaal dat Europa een ruimte zou worden zonder racisme en antisemitisme. Dat is helaas niet gebeurd. Als je De welwillenden van Jonathan Littell leest, merk je dat zoveel Duitsers die op school de Verlichtingsideeën hadden meegekregen, uiteindelijk met Hitler zijn beginnen te heulen. Die ontstellende vaststelling zit heel diep in de joodse psyche."

Herremans: "Tegenwoordig zien veel Europeanen antisemitisme als een probleem waarmee zij niets te maken hebben. Wij Europeanen vinden het ook heel bizar dat die rare Israëli's en Palestijnen nu al zo lang oorlog voeren en elkaar het licht in de ogen niet gunnen. 'Beide partijen hebben veel bloed aan hun handen maar kunnen het niet laten om elkaar uit te moorden', gaat de veralgemening. Ik vind dat een verloochening van het feit dat Europa de kiemen heeft gelegd voor dit conflict."

"Om diezelfde reden maak ik me soms druk over de kortzichtigheid van een deel van de internationale solidariteitsbeweging met Palestina. Er is onvoldoende kennis over de historische oorzaken van het conflict en er is soms te weinig empathie voor de Jodenvervolging. Ikzelf grijp heel vaak terug naar de beroemde Palestijnse auteur Edward Said, die wél veel empathie had voor de Joodse geschiedenis en stelde dat Joden, gezien hun geschiedenis, 'meer marge hebben om fouten te maken.'"

Abicht: "Said wilde dat de geschiedenis van de shoah werd opgenomen in het Palestijnse onderwijscurriculum. Zijn Joodse medestander, de beroemde pianist en dirigent Daniel Barenboim, pleitte ervoor om de geschiedenis van de Nakba (de verdrijving van 700.000 Palestijnen in 1948, KOV) in het Israëlische lessenpakket op te nemen. Said en Barenboim stelden vast dat Israëli's en Palestijnen elkaars geschiedenis niet kenden en wilden mensen dichter bij elkaar brengen."

Wie na het lezen van uw boek even de tijd neemt om een blik te werpen op de landkaarten die u selecteerde, krijgt sterk de indruk dat de Israëlische intentie om zoveel mogelijk Palestijns gebied te veroveren al sinds de jaren 20 van de vorige eeuw bestaat en alleen sterker is geworden. Dat betekent dat al die vredesgesprekken van de afgelopen decennia pure windowdressing waren.

Abicht: "Ik probeer daarover af en toe anders te denken. In 1995 was ik in de Palestijnse stad Jenin toen de Israëlische troepen zich daar terugtrokken. Palestijnse kinderen en moeders gaven bloemen en fruit aan de vertrekkende militairen: zo groot was de vreugde over het feit dat vrede binnen handbereik lag. Ook in Israël was ik al meermaals getuige van zo'n opwelling van hoop. De mogelijkheid op vrede is nooit volledig afgeblokt."

Herremans: "Ik ben pessimistischer. Elke keer dat ik Israël en Palestina bezocht, was er wel een nieuwe Israëlische nederzetting of constructie in Palestijns gebied bijgekomen. Er gaat letterlijk geen dag voorbij of er wordt op illegale wijze Palestijns land ingenomen. De net overleden Shimon Peres zei ooit dat er geen alternatief is voor vrede. Prachtig gezegd, maar het was wel diezelfde Peres die de nederzettingen in Palestijnse gebieden aanmoedigde en zo de vorming van een Palestijnse staat onmogelijk maakte. Palestina wordt elke dag een beetje meer van de kaart geveegd en Israël misbruikt de vredesgesprekken als een dekmantel om die strategie uit te voeren."

Zag u dan geen enkel lichtpuntje?

Herremans: "Toch wel. De eerste intifada, van 1987 tot 1993, was een periode van hoop. Die Palestijnse protestbeweging was grotendeels geweldloos en kwam echt vanuit het volk. Om de opstanden gaande te houden, werden allerlei comités en structuren in het leven geroepen en er namen ook veel vrouwen deel aan het verzet. Het was de intifada die in 1993 tot de vredesgesprekken in Oslo zouden leiden. Maar toen is er iets heel vreemds gebeurd. PLO-leider Yasser Arafat vroeg om de betogingen te stoppen en ging in Oslo in het geheim onderhandelen terwijl er nog andere vredesbesprekingen aan de gang waren. Arafat weigerde zich te laten bijstaan door onderhandelaars als Edward Said en Rashid Khalidi en liet zich in de luren leggen.

"Het belangrijkste gevolg van de Oslo-akkoorden was dat 60 procent van de Westelijke Jordaanoever als een Israëlische nederzetting zou worden gecatalogeerd. Met andere woorden: de nederzettingen die volgens het internationaal recht illegaal zijn, werden als het ware geregulariseerd."

"Eigenlijk was Arafat een echte amateur in de onderhandelingen. In die zin zijn de Palestijnen ook wel het slachtoffer van hun eigen leiders. Er is een democratisch deficit in Palestina, wat de Palestijnen ook wel erkennen. De jonge generatie wil leiders die het algemeen belang voor ogen hebben, geen zakkenvullers die bezig zijn met het verdelen van postjes."

Het Palestijnse vluchtelingenkamp van Shuafat wordt door de Israëlische muur van de buitenwereld afgesloten. Beeld EPA

Is er een kans dat we ooit kunnen terugkeren naar die positieve atmosfeer van de eerste intifada?

Herremans: "Neen, dat hoofdstuk is helaas definitief afgesloten, en dat is tragisch. Ik heb veel contacten met Palestijnse activisten, en die zeggen me dat er een totale moedeloosheid is. Je hebt de blokkade in Gaza. Omdat er op de Westelijke Jordaanoever zoveel Israëlische nederzettingen en obstakels voor de bewegingsvrijheid zijn, kunnen Palestijnen moeizaam van de ene Palestijnse stad naar de andere reizen. Oost-Jeruzalem is afgesloten van de Westoever, de meeste Palestijnen kunnen er niet heen.

"Ten tweede heb je natuurlijk ook de enorme Israëlische repressie. Veiligheidsdiensten screenen nu ook al systematisch de internetactiviteiten van mensenrechtenactivisten. Dat leidt tot processen voor militaire rechtbanken. Men is die mensen gewoon aan het kraken."

Meneer Abicht, in uw epiloog schrijft u dat de huidige situatie tot een catastrofe voor beide partijen zal leiden. Wat bedoelt u daarmee?

Abicht: "Natuurlijk wordt dat een catastrofe. We zitten niet ver meer van een situatie waarbij de Palestijnen een mathematische meerderheid hebben, maar over steeds minder land beschikken. Ze hebben minder ruimte om aan landbouw te doen en kampen met enorme watertekorten. Het is onmogelijke om succesvolle economische activiteiten te ontplooien. Dat kan niet blijven duren."

Herremans: "Voor Israël is deze situatie een demografische bom. Komt daar nog bij dat het onderwijsniveau in Palestina pijlsnel naar beneden gaat en ontwikkeling kapot wordt gemaakt. Dan krijg je toch wel een heel rare tegenstelling: aan de ene kant de Israëlische natie met hooggeschoolde mensen en allerlei start-ups, aan de andere kant de Palestijnen die in een duizelingwekkende neerwaartse spiraal zijn terechtgekomen. Je vraagt je af hoe die twee groepen nog naast elkaar kunnen leven."

Blijkbaar is het probleem ook dat Israëli's en Palestijnen elkaar niet meer ontmoeten.

Herremans. "Ik ken veel Israëlische mensen die vroeger vanuit Gaza in Israël aan de slag konden. Tegelijk had je Palestijnse arbeiders die vanuit Gaza bij Israëli's aan de slag konden en Hebreeuws spraken. Er was veel interactie en mensen kenden elkaar als mensen. Maar met de segregatiepolitiek creëerde Israël een explosieve situatie. Het bouwt muren om zich te beschermen, maar eigenlijk omsingelt het zichzelf, waardoor Israëli's op zichzelf terugplooien. Ze denken dat ze Palestijnen op die manier kunnen afstoten, maar natuurlijk weet iedereen dat het probleem daarmee niet verdwijnt."

Abicht: "Mijn familie woont in Tel Aviv. Als zij de muur aan Israëlische kant passeren, zien ze een muur in frisse kleurtjes geschilderd, met veel bloemperkjes in de buurt. Zij hebben nog nooit aan de andere kant van de muur gestaan om te zien dat die eigenlijk een grijs, grauw, hard en verdelend bouwwerk is. Ze willen dat ook niet meer zien. Ze hebben geen last van de Palestijnen en de rest interesseert hen niet."

Aan Israëlische kant, zoals hier in Netiv HaAsara, is de muur in frisse kleuren geschilderd. Beeld Reuters

Ook veelzeggend was dat vorig jaar tijdens de Israëlische verkiezingen amper over vrede gesproken werd. Terwijl wij zouden denken dat het de absolute prioriteit van het land is.

Herremans: "Israëli's geloven niet meer in vrede, ze willen vooral rust. Het heeft veel te maken met psychologie: Israëli's moeten meerdere jaren in het leger dienen, ze krijgen vaak vanaf hun derde levensjaar Holocaust-onderwijs, worden van kindsbeen geconfronteerd met de Jodenvervolging en Netanyahu vertelde voortdurend dat Iran hen gaat aanvallen. Ik denk dat Israëli's bang zijn, en een volk dat bang is, wil natuurlijk niet worden geconfronteerd met het leed van anderen. Want het is te confronterend om te leven met het besef dat jouw levensstandaard ervoor zorgt dat een ander volk zich niet kan ontwikkelen. Dat besef is verpletterend. Veel makkelijker is het om een muur te bouwen en rustig verder proberen te doen met je leven. Tot die rust doorbroken wordt door raketten of door een steekpartij. Dan is het telkens hard ontwaken."

Abicht: "'Normaliseren', dat is het woord dat Israëli's tegenwoordig graag horen. De problemen worden afgedekt door een muur. Als ik met een groep Belgische studenten naar Israël reis, dan weten die studenten na tien dagen meer over de situatie aan de andere kant van de muur dan Israëli's. Twee volken wonen op enkele meters van elkaar, maar drijven steeds verder uit elkaar. En ik kan alleen maar vaststellen dat heel veel Israëli's dat een prima zaak vinden. Laatst raakte ik in Tel Aviv aan de praat met mensen die dachten dat ik een Amerikaanse Jood was. 'Jullie hebben dat goed opgelost met jullie indianen', zei een van hen tot mijn verbazing. 'Steek ze allemaal in een reservaat en je hebt er geen last meer van. Wij gaan hetzelfde doen met de Palestijnen.' Een uitspraak die in dat gezelschap op goedkeurend geknik werd onthaald. En dat waren liberale Joden hé.

"Wat mij daarbij nog het meest stoort, is dat die keuze voor een agressieve en etnisch gezuiverde natie niet echt Joods is. Dat zei de bekende Israëlische filosoof Yeshayahu Leibowitz ook al: 'De ziel van het Joodse volk wordt kapotgemaakt. We zijn iets wezenlijks aan het verliezen.' Eigenlijk gaat de Israëlische regering momenteel verder dan het Vlaams Belang. Die laten migranten nog de keuze: 'Aanpassen of opkrassen.' De huidige Israëlische leiders hebben maar één boodschap voor de Palestijnen: 'Opkrassen.'"

Gemaskerde Palestijnen gooien stenen aan de grens tussen Gaza en Israël. Beeld EPA

Slotconclusie: vanuit Israël/Palestina valt momenteel niets positiefs te melden?

Abicht: "Er moet altijd hoop zijn. Mijn hoop ligt in het feit dat er in de Verenigde Staten steeds meer Joden zijn die zich openlijk verzetten tegen het beleid van deze Israëlische regering. Je hebt organisaties als J-Street, Jews for Peace en een heleboel andere groepen, die zeggen: 'Not in our name'. Misschien is het too little too late, maar volgens mij bestaat de kans dat die beweging naar Israël kan overslaan."

Herremans: "Ik blijf inzetten op de soemoed, de veerkracht van de Palestijnen. Ik sta vol bewondering voor de mensen van Gaza: tijdens mijn vele bezoeken heb ik nog nooit een woord van haat tegen Israëli's gehoord. Echt waar. 'Waarom zouden we haat koesteren tegen die mensen', vertellen ze me dan. 'We hebben ook Israëlische kennissen van vroeger.' Ze zijn perfect in staat om een onderscheid te maken tussen de Israëlische staat en de mensen.

"Bijzonder sterk is dat enkele van die families tijdens de bombardementen van 2014 telefoon kregen van Israëlische vrienden om nieuws uit te wisselen. Die waardigheid waarmee ze hun leven proberen in stand te houden, is indrukwekkend. Maar natuurlijk maak ik me grote zorgen. Zeker voor de jongere generatie. Laatst was ik met een delegatie in Gaza en vroegen we aan een kind hoe oud hij was. 'Drie oorlogen', was zijn antwoord. Die generatie heeft alleen maar oorlog gekend, en de kans dat ze in sneltempo zal radicaliseren, is groot. Voor hen houd ik mijn hart vast. De Palestijnse soemoed is bijzonder sterk, maar ook niet tegen alles bestand."

Israël en Palestina, de kaarten op tafel, Uitgeverij Pelckmans, 24,50 euro

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234