Dinsdag 28/06/2022

AchtergrondRusland

Is verbod op Russische nieuwskanalen schending van de persvrijheid of terechte ontmanteling van propagandawapens?

Een schermafdruk van een uitzending op woensdag van het Russische, door het Kremlin gesponsorde nieuwskanaal RT, in zijn Franse verschijningsvorm. Het kanaal wordt in de EU verboden. Dit geldt zolang Rusland oorlog voert in Oekraïne en desinformatie en gemanipuleerd nieuws verspreidt in Europese lidstaten.  Beeld AFP
Een schermafdruk van een uitzending op woensdag van het Russische, door het Kremlin gesponsorde nieuwskanaal RT, in zijn Franse verschijningsvorm. Het kanaal wordt in de EU verboden. Dit geldt zolang Rusland oorlog voert in Oekraïne en desinformatie en gemanipuleerd nieuws verspreidt in Europese lidstaten.Beeld AFP

De Europese Unie verbiedt de door het Kremlin gesponsorde nieuwskanalen RT (Russia Today) en Sputnik. Journalistenverenigingen in binnen- en buitenland waarschuwen voor censuur. Rechtvaardigt een oorlog dit zware middel?

Abel Bormans

“Buitengewone tijden vereisen buitengewone maatregelen”, zo lichtte vicevoorzitter van de Europese Commissie Vera Jourová het besluit toe om RT en Sputnik in Europese lidstaten te verbieden. “We zijn allemaal voorstander van de vrijheid van meningsuiting, maar die mag niet misbruikt worden om oorlogspropaganda te verspreiden.”

Alle lidstaten schaarden zich achter het besluit. De maatregel geldt zolang Rusland oorlog voert in Oekraïne en doorgaat (op andere manieren) met het verspreiden van desinformatie en gemanipuleerd nieuws in Europese lidstaten.

De European Federation of Journalists (EFJ) reageerde dinsdag verontwaardigd. Desinformatie moet niet worden bestreden met censuur, luidt de kritiek.

Desinformatiewapens

“Ik snap heus dat het niet goed voelt om door de staat aangestuurde media uit Rusland vrij baan te geven”, zegt Thomas Bruning, secretaris van de Nederlandse Vereniging van Journalisten. “Maar de staat hoort niet te bepalen wat burgers wel en niet mogen lezen.” Volgens Bruning dreigt een hellend vlak. “Wat is de volgende stap”, vraagt hij zich af, “het verbieden van Fox News?” Hij doelt op de Amerikaanse nieuwszender die wel gezien wordt als spreekbuis van oud-president Trump.

“De Russische invasie bedreigt de stabiliteit in heel Europa”, aldus een EU-ambtenaar tijdens de toelichting van de maatregel. “Russia Today en Sputnik helpen daarbij, het zijn desinfomatiewapens van het Kremlin. Dit is geen censuur, dit zijn sancties.”

RT en Sputnik behandelen als traditionele media is naïef, is de stemming in Brussel. De zwaarst mogelijke sancties krijgen brede steun van Europese burgers: Russische banken worden uit Swift gegooid, het Europese luchtruim wordt voor vluchten uit Rusland gesloten en Russische sporters worden uit alle competities geweerd. En dan staan we wel toe dat hun propagandabombardementen elke dag inslaan op onze televisies en computers?

Er zijn andere, minder zware middelen, vindt Bruning. “Als een medium aantoonbaar smaad of laster pleegt, kun je naar de rechter stappen. Die kan een dwangsom opleggen of rectificatie eisen. Dat is een gezonde manier om journalistiek te controleren.” Volgens Bruning zou alleen een verbod op een medium moeten worden afgedwongen als deze het strafrecht overtreedt, bijvoorbeeld door het oproepen tot geweld.

‘Krankzinnig dilemma’

“Het is een krankzinnig dilemma”, zegt Rusland-kenner en journalist Hubèrt Smeets. “We moeten totalitaire tendensen in Rusland niet zelf overnemen. Als pluriforme democratie moet je in de praktijk brengen wat je predikt, ook in oorlogstijd. Een ander nadeel is dat Rusland represailles zal doorvoeren en journalisten van CNN en Reuters naar huis gaat sturen, die vooralsnog in staat waren om goede verslaggeving vanuit Rusland te doen.”

“Tegelijkertijd”, zegt Smeets, “is het onmiskenbaar dat RT wordt bevolkt door oplichters, leugenaars en zakkenvullers. Westerse, normloze journalisten laten zich vorstelijk betalen door een gewelddadig bewind. Moeten we dat blijven uitzenden?”

Secretaris-generaal Ricardo Gutiérrez van de EFJ sprak dinsdag zijn twijfels uit over de bevoegdheid van de EU om media te reguleren. “Dat kan formeel, volgens het Europese sanctierecht’” zegt emeritus hoogleraar mediarecht Wouter Hins. “De vraag is of het proportioneel is. Zoals de Amerikaanse oud-rechter Louis Brandeis ooit zei: de beste remedie tegen onjuiste meningen zijn meer meningen, niet gedwongen stilte.”

In het botsen der meningen openbaart zich de waarheid, luidde een wijsheid in het tijdperk vóór de sociale media. Inmiddels zijn veel mensen een illusie armer, nu nepnieuws verspreiden onderdeel is geworden van het destabiliseren van samenlevingen of zelfs van oorlogsvoering. Ook Bruning erkent dat, maar volgens hem ligt de voornaamste verantwoordelijkheid bij socialemediagiganten als Facebook en Twitter. Zij moeten hun algoritmen zo afstellen zodat (kwetsbare) gebruikers minder met nepnieuws geïnfecteerd worden, zegt hij.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234