Maandag 17/01/2022

Is het nou niet genoeg?

We reizen om te leren. Voor Toneelgroep Amsterdam, het vooraanstaand gezelschap van Gerardjan Rijnders en Titus Muizelaar, wordt dat gezegde werkelijkheid tijdens De Toneelfabriek Op Reis. Wat twee seizoenen geleden begon als een middel om de routine van repetities, première en tournee te doorbreken, laat zich nu het best omschrijven als een reizend theaterfestival van één - weliswaar omvangrijk - gezelschap. Zo staan er volgende week in Leuven maar liefst veertien voorstellingen op het programma, waaronder het in Antwerpen beruchte Liefhebber.

Voor wie het niet mocht meemaken: het nieuwste theaterseizoen begon in Antwerpen met een even zorg- als lachwekkend incident. Tijdens de opening van Het Toneelhuis, het resultaat van een fusie tussen de Blauwe Maandag Compagnie en de Koninklijke Nederlandse Schouwburg, werd Liefhebber van Toneelgroep Amsterdam gespeeld in de Bourla. Het stuk van Gerardjan Rijnders, met Titus Muizelaar in de rol van theaterrecensent die in een aanval van blinde woede tekeergaat tegen alles waar de toneelkunst voor staat en Lineke Rijxman als zijn brave echtgenote die zich gewillig laat verkrachten en vermoorden door hun aan heroïne verslaafde zoon - die voorstelling dus, veroorzaakte een rel in het Antwerpse gemeentebestuur over het al dan niet intrekken van subsidies en leverde de leider van Het Toneelhuis, Luk Perceval, een klacht op wegens openbare zedenschennis, het gevolg van een slechts tamelijk overtuigende masturbatiescène.

De klacht kwam van het Vlaams Blok, maar ook VLD-fractieleider Ward Beysen deed een (electorale) duit in het zakje. De heisa daaromheen ging zelfs in Nederland niet onopgemerkt voorbij, want Liefhebber toert al enkele jaren in Europa en won zelfs verschillende prijzen. Het toppunt van ironie werd bereikt toen de Nederlandse recensent Peter Liefhebber - hij bestaat echt en schrijft voor De Telegraaf- een standpunt innam tegen de hypocriete onverdraagzaamheid van bepaalde politieke partijen.

Lineke Rijxman: "Verbijsterd was ik. Van een partij als het Vlaams Blok verwacht je zoiets nog. Zeker als je dan hoort dat ze niet eens zijn komen kijken, want zo stom is het namelijk. Maar dat de liberalen daaraan meedoen, daar schrok ik van. Wat moet je daarvan denken, als een liberale partij zich aan de zijde schaart van het Vlaams Blok om dezelfde dommigheden uit te kramen over toneel en kunst en wat weet ik nog allemaal?"

Titus Muizelaar: "Het is hypocriet en opportunistisch. We hebben Liefhebber al zo vaak in België gespeeld zonder dergelijke reacties. Er werd dus iets boven de hoofden uitgevochten dat niks met de voorstelling te maken had. Laten ze dat dan toegeven."

Het blijft wel een rauwe voorstelling. Krijgen jullie elders nooit extreme reacties?

Rijxman: "Wat media-aandacht betreft was Antwerpen wel het extreemste geval. Maar we zijn onlangs met Liefhebber in Sint-Petersburg geweest. Dat was een meesterlijke ervaring, omdat de voorstelling daar zonder vooroordelen werd bekeken. Achteraf hoorden we dat er tussen de conservatieve en de progressieve critici letterlijk een gevecht was uitgebroken, gevolgd door een heftige, emotionele discussie. Dat is fantastisch natuurlijk, als een voorstelling zo diepgaand geanalyseerd wordt. De Russen betrekken een voorstelling direct op hun eigen leven, en op wat hen ontbreekt en waar ze bang voor zijn. Eén recensente schreef dat het Russische theater, mede door alle maatschappelijke en economische omstandigheden, altijd de functie heeft gehad van een verzorgende, kalmerende moeder, terwijl Liefhebber dat beeld totaal aan diggelen slaat."

Muizelaar: "Sinds de val van het communisme heeft het Russische theater geen bodem meer. Vroeger was er de censuur, maar kon je op het toneel alles zeggen wat je wilde zeggen via een bepaalde code. Die is nu weg: theatermakers zoeken er nu naar voorstellingen waarmee ze opnieuw op de actualiteit kunnen inhaken. Door Liefhebber merkten ze dat ze ook op een heel andere manier theater kunnen maken."

Hoe lossen jullie in zo'n geval het taalprobleem op?

Rijxman: "In Sint-Petersburg werd de voorstelling ad hoc vertaald. Een beetje zoals in de sportverslaggeving."

Muizelaar: "Het publiek kreeg een oortelefoontje voor een simultaanvertaling. Zo deden we het in Stockholm ook. Daar stonden de microfoontjes zo hard dat ik de vertaler kon horen tot op de bühne. Ik kon dus rustig wachten tot hij klaar was" (lacht).

Rijxman: "De reacties zijn meestal tamelijk extreem in het buitenland, ook de positieve. Soms hoor je beweren dat Liefhebber het theaterlandschap van een land voorgoed heeft veranderd. Dan denk je: is dat niet een beetje overdreven? Maar het wordt wel vaker gezegd, onder meer in Zweden, toch niet bepaald een achterlijk land."

Muizelaar: "We hebben net een uitnodiging gekregen om Liefhebber in Hongarije te spelen. Daar zitten ze bij wijze van spreken op hun knieën voor een nieuwe impuls voor hun theater."

Rijxman: "In Glasgow had de bisschop Liefhebber niet gezien, maar hij zei in de krant dat het een schande was voor goede katholieken om naar onze voorstelling te komen kijken. Het heeft veel, zoniet alles met de onwennigheid van mensen te maken."

Zodat de voorstelling ook voor jullie spannend blijft?

Rijxman: "Vind ik wel."

Muizelaar: "De voorstelling is in alle facetten extreem. Je kunt als acteur dus niet op je lauweren rusten. Het is telkens weer een uitdaging om de uithoeken van het understatement in Liefhebber te vinden. Dat is toch het leukste wat er is? We kijken elkaar regelmatig aan met de vraag: is het nou niet genoeg? Nee, het is nog niet genoeg. Het blijft machtig om te spelen."

Vaak zitten er ook verwijzingen in naar de actualiteit. In de Bourla bijvoorbeeld las je voor uit de krant en uit Humo. Jullie maken je huiswerk.

Rijxman: "We zorgen telkens voor kranten, televisiegidsen en boeken van het land waar we spelen. Tijdens een tournee in Engeland las ik bijvoorbeeld Trainspotting op de bühne. We zoeken ook altijd uit waar huisvrouwen in dat land aan verslaafd zijn. In Nederland is het sherry, maar in Spanje whisky. En Titus leest altijd de plaatselijke kranten."

Muizelaar: "In het Nederlands hoef ik dat niet meer te doen. Toen ik in Antwerpen uit De Morgen voorlas, ging dat redelijk spontaan. Het is ook leuk om te proberen jezelf te verrassen tijdens de voorstelling. Niet alles wat ik doe als de razende Liefhebber is voorbereid. Dat ik een Humo opensloeg en daarin een interview met Luk Perceval zag staan, dat was een mooi toeval."

De opening van Het Toneelhuis is niet onopgemerkt voorbijgegaan. Was dat ook het geval toen Toneelgroep Amsterdam in 1987-'88 haar intrek nam in de stadsschouwburg?

Muizelaar: "Wij maakten toen nog geen deel uit van het gezelschap, maar ik herinner me dat er heel sceptisch werd gekeken naar wat Gerardjan Rijnders als artistiek leider allemaal zou doen. Voordien had hij enkele heel controversiële voorstellingen voor Het Zuidelijk Toneel gemaakt. Die kwamen slechts druppelgewijs naar Amsterdam. Gelijk met de oprichting van de Toneelgroep verdwenen er ook twee gerenommeerde gezelschappen: Het Publiekstheater en Centrum. Jan Ritsema was toen mede-artistiek-leider en stond bekend voor een soort theater dat niet voor een groot publiek geschikt was, terwijl dat wel de bedoeling moest zijn van het nieuwe stadsgezelschap. Op de koop toe werd de eerste productie al na twee voorstellingen afgelast omdat de artistiek leiders ze niet goed vonden. Dat heeft tot heel wat commotie geleid. Gerardjan heeft in die periode ook zijn eerste montagevoorstelling gemaakt, Bakeliet, met gevestigde namen als Sigrid Koetse en Annet Nieuwenhuyzen, die daar ineens in jurkjes op trommels stonden te slaan. Dat was toen nog ongezien in Amsterdam. Maar het wantrouwen is nadien wel omgeslagen in vertrouwen."

Rijxman: "En vervolgens weer in wantrouwen, en weer in vertrouwen. Zo gaat het de hele tijd heen en weer. We krijgen regelmatig te horen dat het elan eruit is bij Toneelgroep Amsterdam, dat we niks meer te bieden hebben... Van buitenaf krijg je de ene stempel na de andere opgedrukt. Het vervelende daaraan is dat het minder lijkt te maken te hebben met interesse voor wat er werkelijk gebeurt als met de vraag: is een productie geslaagd of niet? Zijn twee producties na elkaar 'niet geslaagd', dan steekt het wantrouwen weer de kop op."

Muizelaar: "Er bestaat wel degelijk iets als een mislukte voorstelling, maar je moet dat als criticus ook op termijn zien, binnen het raamwerk. Anders gedraag je je als een televisiezapper, en toneel is wel iets anders dan televisie."

De Toneelfabriek in Leuven is de eerste in België sinds die in Gent enkele jaren geleden. Wat staat er allemaal op het programma?

Muizelaar: "Momenteel kunnen we putten uit zeventien voorstellingen. Daarvan spelen we er veertien in Leuven (haalt diep adem): Liefhebber, Mooi, Kalydon, Oom Wanja, Licht, De meisjeskamer, Mol, Zangles, Jorrie en Snorrie, Closer, Hedda Hedda, Bakchanten, Vertraagd Afscheid en Met onbekende bestemming."

Dat is een pak meer dan de vorige Toneelfabriek. Speelt de ervaring een rol?

Muizelaar: "Nee hoor. Dat wordt tamelijk opportunistisch bepaald op basis van de mogelijkheden: het aantal zalen, de logistiek van mensen en materiaal... Die dingen spelen een doorslaggevende rol. Er zijn ook altijd voorstellingen die door dezelfde acteurs worden gespeeld, dus hangt er ook veel af van de volgorde."

Waarom zo veel? Zo kan niemand alles bekijken.

Muizelaar: "Omdat gebleken is dat het maar een heel klein groepje is dat gemiddeld naar alle voorstellingen zou gaan kijken. Er is eens een onderzoek geweest: mensen gaan gemiddeld 1,6 keer naar een voorstelling in de Toneelfabriek. Dat geeft natuurlijk een beetje een vals beeld, want er is een duidelijk verschil merkbaar tussen het publiek van de schouwburgen en dat van de kleinere producties. Vooral in de kleine zalen zie je publiekskernen terugkeren."

Het werk in de Fabriek is nog steeds uitputtend?

Rijxman: "Zeg maar gerust een uitputtingsslag. Je werkt ontzettend hard en je slaapt weinig, vaak in een hotelletje. Sommige acteurs geven overdag ook workshops - die zijn van 's ochtends tot 's avonds laat bezig. Maar het blijft erg leuk en opwindend."

In de Vooruit droegen jullie op een bepaald moment gedichtjes voor op een tafel in het café. Hebben jullie voor Leuven iets dergelijks in petto?

Muizelaar: "We hebben afgesproken dat we onze favoriete monologen zullen meebrengen."

Rijxman: "Of fragmenten uit boeken en gedichten. Die traditie is inderdaad in Gent begonnen."

Muizelaar: "Met het hele gezelschap een reisvoorstelling spelen is telkens weer een heksentoer qua organisatie, maar het is zeker de moeite waard, want je krijgt meer en een ander soort respons. Je kan wat langer praten met de mensen, waardoor je een reflectie krijgt op je werk. Toneelspelen is in hoge mate de kunst van het vergelijken, en door verschillende voorstellingen na elkaar te spelen, ontstaat er een spanningsveld dat op langere termijn de creativiteit alleen maar kan voeden. Want je wilt toch een antwoord verzinnen op de vraag: waar zijn we nu eigenlijk mee bezig? Dat en de grote speelvreugde zijn de belangrijkste redenen om het te blijven doen."

De Toneelfabriek Op Reis: van dinsdag 2 tot en met zaterdag 6 februari in Leuven, in het kader van Dubbelspel, een samenwerkingsproject van STUC en Cultureel Centrum Leuven. Gratis brochure en reserveren op tel. 016/20.81.33 of 016/22.21.13. Er kunnen verschillende voorstellingen op één avond worden gecombineerd; een Toneelfabriekpas voor vier voorstellingen naar keuze kost 1.000 frank (24,79 euro). Opgelet: van Liefhebber is er een extra voorstelling op 2 februari om 22.30 uur (na een debat over censuur met onder anderen Titus Muizelaar, Luc Joosten, Dieter Lesage en Marc Van Peel). Van dinsdag 27 april tot en met zaterdag 1 mei is de Toneelfabriek te gast in Kunstencentrum Vooruit, Gent (tel. 09/267.28.28).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234