Maandag 06/04/2020

'Is het hier gevaarlijk omdat wij zwart zijn?'

Zondagavond plaatselijke tijd in Ferguson, Missouri. In de nasleep van de dood van Michael Brown worden ook vannacht weer onlusten verwacht. De avondklok is ingesteld, maar de betogers zijn niet georganiseerd en onvoorspelbaar. 'Ik ben tegen het geweld maar anders zouden we niet gehoord worden.'

Het is het begin van de avond. West Florissant Avenue dompelt zich in het licht van de ondergaande zon. Er heerst een gezellige drukte. Er zijn spreekkoren, auto's rijden toeterend voorbij, vrouwen dragen kinderen op de arm. Er wordt geprotesteerd tegen het doodschieten van een zwarte jongen door de politie, maar dat gebeurt zo vreedzaam en vrolijk dat het op een volksfeest lijkt. Toch waarschuwt Pam Brown, die met haar dochter Yvonne naar de demonstratie gekomen is. "Kijk uit wanneer het laat wordt."

Het invallen van de duisternis is het grootste gevaar, weet ze. Hoe donkerder, hoe grimmiger. Dat is de les na een week van aanhoudende protesten in Ferguson, een voorstad van St. Louis. Maar deze zondag krijgt moeder Brown sneller en meer gelijk dan haar lief moet zijn.

De zon heeft nog maar net dekking gezocht en het is nog niet donker of rond negen uur verandert de avenue bijna vanaf het ene moment op het andere in een oorlogszone. Ontploffende traangasgranaten, oprukkende pantserwagens, felle schijnwerpers, de gebiedende stem van de commandant door de luidspreker, het spookachtige zoeklicht van de politiehelikopter, wegvluchtende gezinnen, boze jongeren.

Op dezelfde plek liep 's middags nog een vader die zijn zoontje leerde scanderen. "Zeg me na: Handen omhoog, niet schieten. Hands up, don't shoot! Het kinderstemmetje: Hands up, don't shoot! Nog een keer: Hands up, don't shoot! Het klonk alsof de meester op school in de klas de tafel van zeven oefent en met een liniaal het ritme aangeeft. Maar nu is het beeld veranderd in dat van ouders die niet weten hoe snel ze moeten wegkomen met hun kinderen, die huilen vanwege het traangas dat in hun ogen bijt en hen de adem afsnijdt. Wat eerder op de dag begon als een familieprotest, is uitgelopen op een veldslag.

De protesten zijn meer dan een week aan de gang. Ze begonnen nadat een blanke politieagent de 18-jarige Michael Brown had doodgeschoten. De agent zou hem hebben aangehouden omdat hij midden op straat liep en het verkeer hinderde. De jongen was ongewapend en de zwarte gemeenschap in Ferguson en St. Louis vraagt zich af of hoe het mogelijk is dat een betrekkelijk klein incident eindigt in de dood van de tiener.

Afgelopen vrijdag gaf de politie beelden vrij van een veiligheidscamera waarop te zien zou zijn hoe Brown kort daarvoor sigaren had gestolen uit een winkel en een winkelbediende had bedreigd. De diefstal zou geen rol hebben gespeeld in zijn aanhouding door de agent, maar zelfs die rechtvaardigt niet het gebruik van een vuurwapen, vinden de demonstranten. Voor de Afrikaans-Amerikaanse inwoners is de maat vol: zij menen dat de politie zwarte mannen al bij voorbaat als verdacht beschouwt en hen veel harder aanpakt dan blanken.

Vandaar dat iedereen op West Florissant Avenue bij wijze van protest de handen omhoog steekt en roept: 'Handen omhoog, niet schieten'. Het is de strijdkreet van Ferguson geworden. Hiermee willen de demonstranten een hervorming bij het overwegend blanke politiekorps in de voorstad afdwingen, opdat er voortaan niet eerst wordt geschoten en dan gesproken, zoals volgens hen is gebeurd.

Vuurwerk of schoten?

Er zit ontzettend veel energie en emotie bij de protestbeweging. Een zwarte man loopt rond met een protestbord: "Ik ben iemands vader. Ik ben iemands broer. Ik ben iemands zoon." Maar de energie is grotendeels ongericht. Er zijn nauwelijks leiders, er wordt niet onderhandeld met de autoriteiten. Dat maakt de protestbeweging oncontroleerbaar en onvoorspelbaar. De overgrote meerderheid van de betogers is vreedzaam, maar er is een harde kern van jongeren die niet overtuigd is van de wenselijkheid van geweldloos protest. De 41-jarige Charles Brooks, die als een soort cheerleader fungeert, betreurt het plunderen, maar hij veroordeelt het ook niet helemaal. "Zonder plunderen en de rellen zouden de demonstraties niet veel aandacht krijgen. We laten niet meer los, zoals ze wel deden in Florida na de dood van Trayvon Martin."

Al deze sentimenten leiden tot een gevaarlijke dynamiek. Ze wordt heel tastbaar in de loop van zondag. Waar 's middags de sfeer van het familieprotest nog overheerste, begint na zevenen geleidelijk de spanning te stijgen. Op de avenue verschijnen grote snelle auto's, waar uit alle ramen jongemannen hangen, het bovenlijf ontbloot en een bandana om het hoofd. Het lijkt een wapenschouw voor wagenrennen in een Romeinse arena.

Ineens stuift een groep demonstranten gillend uiteen. Er wordt geschoten, roept iedereen. Het blijkt vuurwerk te zijn. Een jochie van een jaar zeventien begint aan mijn notitieboekje te trekken. Wat doe jij?, vraagt hij agressief. Een groep zwarte vrouwen schiet ter hulp. Hij druipt af naar zijn vrienden. "U bent welkom, sir", zegt een vrouw. Het is het laatste vriendelijke woord van de dag. Vrouwen en kinderen weg! De bel voor de volgende, gewelddadige ronde klinkt. Dat patroon volgden de demonstraties ook eerder in de week, maar nu komt het veel eerder. Drie uur voor het ingaan van de zaterdag ingestelde avondklok, die duurt van 12 uur middernacht tot 5 uur 's ochtends.

Een zo vroege escalatie was niet verwacht, maar gezien de langzaam oplopende spanningen in de voorgaande uren verbaast het ook niet. Steeds sterker werd duidelijk hoe eng en ongrijpbaar een opgewonden massa met een gebrek aan echte leiders en een overmaat aan jonge testosteronmannen kan worden. Voelbaar werd tegelijkertijd hoe moeilijk dat is voor de autoriteiten. De politie hield zich de hele dag op de achtergrond, de meeste agenten slechts uitgerust met een wapenstok. Maar nu is er geen houden meer aan.

Als een groep betogers spontaan besluit tot een mars in de richting van de commandopost van de politie, vliegt de vlam in de pan. Iedereen vraagt zich af waarom. "Het is nog lang geen twaalf uur!", roepen verschrikte vrouwen. En de mars was toch vreedzaam. Er is geschoten op de politie en daarom moest wordt ingegrepen met zwaar materieel, maakt de (zwarte) politiechef Ronald Johnson later bekend. Journalisten die in de buurt waren, bevestigen de schoten. Een muur van zwaarbewapende politieagenten met gasmaskers en pantserwagens komt in beweging. Met traangas en rubberkogels begint de poltiemacht met het schoonvegen van de avenue.

Twee soorten dynamiek botsen hier hard met elkaar: de onberekenbaarheid van de massa en de nervositeit van de politie. Zij weet dat er jongeren zijn met wapens en dat die jongeren bereid zijn die te gebruiken. Geen enkel risico wordt genomen. Er is geen alternatief voor hard optreden.

Veel demonstranten proberen via zijstraten weg te komen. Maar waar moeten zij naartoe? Overal hangt het verstikkende traangas. Ontredderd zoeken groepjes mensen steun bij elkaar. Ik ga samen met een zwarte man op zoek naar mijn auto, met onze shirts proberend mond en ogen zo veel mogelijk te beschermen. De auto staat achter de politielinies in een zijstraat van de net ontruimde avenue.

Niemandsland

Als ik na een lange tocht met mijn perskaart omhoog op een politiecordon afloop, begint een agent tegen me te schreeuwen. "Wat doe je hier? Je kunt worden beschoten!" Het is vlak bij de plek waar de schoten vielen die tot het geweld leidden. Maar dat wist ik niet.

Hij neemt me mee achter een auto voor de dekking. Daarna begeleidt een agent met schild me een klein stukje, waarna ik verder alleen moet maar wel met mijn handen omhoog om te laten zien dat ik niet gewapend ben. Zo steek ik het niemandsland over naar een ander politiecordon vlakbij waar mijn auto staat. Tegenover hen staat een rij demonstranten. Het is er onnatuurlijk stil, als in een soort patstelling. Ik mag de oversteek wagen. "Op eigen risico", zegt de commandant. Als ik aan de overkant bij de demonstranten aankom, blijken die mensen gewoon rustig staan te kijken naar wat zich afspeelt op de avenue. Als ik vertel hoe zenuwachtig de politie was en dat ik op eigen risico mocht oversteken, sneert een vrouw: "Wij gevaarlijk? Omdat wij zwart zijn, zeker."

Het is de tragiek van Ferguson. De situatie is zo geëscaleerd dat bij alle partijen de angst voor elkaar overheerst. Ze zitten gevangen in een neerwaartse spiraal van geweld en wantrouwen. De vraag is wie of wat de Ferguson daaruit kan bevrijden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234