Woensdag 23/09/2020

DemografieEuropa

‘Is het een drama dat ons economisch gewicht in de wereld afneemt?’ Demograaf Patrick Deboosere over de bevolkingskrimp

Genieten van de zomerzon in het park van Jette.Beeld Tim Dirven

Tegen 2070 zal Europa slechts 4 procent van de wereldpopulatie vormen. Worden we dan totaal irrelevant op het wereldtoneel? Demograaf Patrick Deboosere (VUB) denkt dat het niet zo’n vaart zal lopen.

Europa, het kleinste huis in de wereld

Tegen 2070 zal de Europese bevolking 4 procent van de wereldbevolking uitmaken. Dat becijferde de Europese Commissie in het recente rapport The Impact of Demographic Change. Dat is opmerkelijk: in 1960 stond Europa nog voor 12 procent van de wereldbevolking. Vandaag is dat zo’n 7 procent.

De gemiddelde levensverwachting zal blijven stijgen, van 78 jaar voor mannen en 83 jaar voor vrouwen naar 86 jaar voor mannen en 90 jaar voor vrouwen tegen 2070. Het geboortecijfer stabiliseerde sinds de eeuwwisseling rond 1,55 kinderen per vrouw. Let wel: daarmee ligt het ruim onder het niveau dat nodig is om de bevolking zonder migratie op peil te houden.

Die evolutie baart Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, zorgen. Voor het eerst in haar geschiedenis heeft de Commissie een commissaris die zich buigt over de Europese demografie. “In de grond gaat dit over het verzekeren dat geen enkele regio of persoon achtergelaten wordt – een gevoel dat uiteindelijk kan leiden tot een verlies van het geloof in de democratie”, staat in het rapport te lezen.

Deboosere relativeert die pessimistische blik. “Het heeft gewoon te maken met het feit dat wij als eerste de demografische transitie hebben doorgemaakt. Europa is het eerste continent dat een hoog sterftecijfer en een hoog kindertal heeft doen dalen. Eenmaal dat geboortecijfer onder het zogenaamde ‘vervangingsniveau’ komt, krimpt de bevolking, tenzij er migratie is.

“Er zijn vandaag 7,8 miljard mensen op aarde: 4,6 miljard in Azië, 1,3 miljard in Afrika, 750 miljoen in Europa en 1 miljard verspreid over Noord- en Zuid-Amerika. Waar zal de verschuiving de komende vijftig jaar plaatsvinden? Wellicht komt er nog een beetje bij in Azië, maar het is vooral het ‘jongste’ continent in die evolutie, Afrika, dat zal groeien. De meeste voorspellingen gaan uit van een verdubbeling van de bevolking daar in de komende vijftig jaar.”

Al moeten we zulke voorspellingen altijd met een korreltje zout nemen. “Noch de Europese Unie, noch de Verenigde Naties, noch wij hebben een kristallen bol”, zegt Deboosere. “Wetenschappers gaan uit van enkele hypothesen die de basis vormen van mathematische modellen waarin we de evolutie van de wereldbevolking proberen op te volgen.” 

En als die hypotheses ook maar een klein beetje afwijken van elkaar, is het resultaat plotseling helemaal anders. Dat bleek vorige week nog maar eens. Enkele Amerikaanse demografen voorspelden in een artikel in het wetenschappelijke tijdschrift The Lancet dat de wereldbevolking over veertig jaar zal krimpen en nooit boven de 10 miljard zal uitkomen. Bij de Verenigde Naties klonk vorig jaar dat de wereldbevolking zal blijven doorgroeien tot 11 miljard mensen.

“Een heel kleine afwijking in de hypotheses leidt tot grote verschillen ver in de tijd”, zegt Deboosere. “Daar ligt bijvoorbeeld het verschil met de voorspelling in The Lancet. Voor veel Afrikaanse landen hebben we weinig betrouwbare geboortecijfers. Men doet schattingen op basis van enquêtes. Om een idee te geven: als je het geboortecijfer 0,1 hoger schat dan de mediane schatting van de Verenigde Naties, dan zijn er tegen 2070 zo’n 500 miljoen mensen meer.”

Europa deed er 150 jaar over om het geboortecijfer van zes kinderen per vrouw tot onder twee te laten dalen, zoals nu het geval is. Op andere continenten gaat die evolutie sneller. “Dat is bijna een logisch gevolg van economische ontwikkeling en onderwijs”, zegt Deboosere. “Bijvoorbeeld in Afrika verschuift dat snel. Intussen loopt bijna 90 procent van de meisjes er school in het lager onderwijs. 70 procent van de jongens zit in het secundair onderwijs. Nog altijd te weinig, maar in de jaren 90 was dat slechts 50 procent. In sommige Afrikaanse landen zit al meer dan 70 procent van de jongeren in het secundair onderwijs. Die parameter nemen de Verenigde Naties niet mee in hun berekeningen. Andere onderzoekers, zoals het gerenommeerde Weense Instituut voor Demografie, geven op basis van tendensen in de geletterdheid aan dat het aantal geboortes per vrouw in Afrika weleens sneller zou kunnen dalen dan de Verenigde Naties voorspellen.”

Europa, de plek waar de werkende bevolking verdwijnt

Naast het dalende aandeel van de Europese bevolking in de wereld, krimpt ook de werkende bevolking. Ook dat baart de Europese Commissie zorgen. “Onze carrières zullen blijven veranderen en we zullen oplossingen moeten vinden om Europa competitief te houden als de bevolkingsgroep die werkt steeds kleiner wordt”, schrijft ze in haar laatste rapport.

De vraag is of een kleinere bevolking ook automatisch resulteert in een kleiner economisch gewicht? “Daar kan je je toch bedenkingen bij maken”, zegt Deboosere. “Het is vaak zo dat men te veel gewicht geeft aan de impact van de demografische ontwikkelingen op economische ontwikkelingen. Wij zijn bijvoorbeeld nu al het oudste continent. Maar we zijn ook het rijkste continent. Vaak is het zelfs omgekeerd. Jonge landen in de wereld van vandaag zijn vaak ook de armste in de wereld. Nochtans zou je toch zeggen: een jonge bevolking is een dynamische bevolking?”

Een ouder wordende bevolking is maar één parameter waarmee je volgens de demograaf rekening moet houden. “Te vaak wordt dat geïsoleerd van andere evoluties. Je zal aan de ene kant massa’s artikelen vinden die zeggen dat robots ons werk zullen afnemen en even veel artikelen die zeggen dat er niet genoeg mensen meer zijn om al het werk te doen. Terwijl je al die processen samen moet bekijken. Dan hoef je het ook niet zo te dramatiseren. Al is dat blijkbaar een moeilijke opgave.”

Wel is de kans reëel dat het Europese aandeel van het bruto binnenlands product in de wereld zal afnemen samen met de krimp in de werkende bevolking. Lees: de kans is groter dat ons economisch gewicht afneemt. “De vraag die we ons moeten stellen, is of dat een drama is?”, zegt Deboosere. “Het hangt ervan af hoe je dat bekijkt. De rijkdom is nu vooral geconcentreerd in Europa. Als je wil dat de armoede uit de wereld verdwijnt, zal het aandeel van Europa sowieso deels moeten dalen. Dat is een evolutie die al vijftig jaar aan de gang is. En heeft dat een negatief gevolg op ons welzijn en onze welvaart? Neen. Die is in de afgelopen vijftig jaar enkel toegenomen. Men stelt het soms voor als een zero sum game. Als het ene land of continent wint, verliest het andere. Maar dat is niet zo. De ontwikkeling van armere landen, geven ook rijkere landen een boost. De vraag is vooral: hoe kunnen we dat duurzaam doen voor de planeet?”

Ook om dat laatste vraagstuk te kunnen beantwoorden, moeten we volgens Deboosere met een andere blik kijken naar het probleem. Hij pleit ervoor om de fixatie op groei van de economie los te laten. “Die groei wordt steevast gemeten aan de hand van één indicator: het bruto binnenlands product. Politici, media, economen, ze kijken allemaal als konijnen naar een lichtbak naar dat cijfer. Wat is zogezegd de ramp van Covid-19? Dat het bbp met 8 procent zal dalen.”

Net als in zijn boek Lang leve de vergrijzing houdt Deboosere een pleidooi voor een economie waar welvaart niet direct gelinkt wordt aan groei. “Ik ben ervan overtuigd dat je de welvaart kan doen toenemen, zonder noodzakelijk te willen groeien. Groei op zich kan nooit een doel zijn. Ook de econoom John Stuart Mill schreef dat honderdvijftig jaar geleden. De groei moet in functie staan van de noden van mensen. De economie moet daarop geheroriënteerd worden. Het is mogelijk om de welvaart te laten stijgen, zonder het bbp te laten stijgen of nog meer beslag te leggen op de natuurlijke rijkdommen van de planeet. Bijvoorbeeld via circulaire economie of nabijheidseconomie. Zullen we ons gedrag moeten aanpassen? Ja, sommige dingen wel. We gaan minder vaak in de individuele blikken doos moeten gaan zitten voor verplaatsingen en wat minder vlees eten. Maar veel andere zaken zullen we ons niet moeten ontzeggen: onze welvaart zal blijven groeien en we zullen nog steeds kunnen genieten van een goed glas wijn of onze vrienden zien.”

Europa, de thuis van de vijftiger

Een ding staat als een paal boven water: als Europa die economie hertekent, zal er meer geld naar gezondheidszorg moeten gaan. Deels is dat te verklaren doordat het aandeel ouderen in onze samenleving groter wordt. Zij hebben nu eenmaal meer nood aan zorg.

Volgens de voorspellingen van de Commissie zal de mediane leeftijd nog zeker twee decennia blijven stijgen. Tegen 2070 zou die leeftijd in de EU daardoor 49 jaar kunnen worden. Samen met die hogere leeftijd zal ook het aandeel 65-plussers in de bevolking stijgen. Nu is 20 procent van de Europese bevolking 65 jaar of ouder, over vijftig jaar zou dat 30 procent zijn. Of in één woord: vergrijzing.

Maar zo benadrukt Deboosere, het is niet alleen omdat het aandeel ouderen stijgt, dat we meer geld in de gezondheidszorg moeten steken. “Het is een trend die je in alle geïndustrialiseerde landen ziet. In sectoren zoals gezondheidszorg waar interacties tussen mensen centraal staan, is het moeilijk om veel productiviteitswinst te boeken. Die worden dus relatief duurder. Maar dat betekent niet dat we angstig moeten zijn voor de toekomst”, zegt Deboosere. “In sterke sectoren zal onze productiviteit blijven. Ja, globaal neemt ze af. Maar dat is ook omdat onze economie globaal steeds meer een diensteneconomie wordt. We moeten productiviteitswinst in sterke sectoren dus gebruiken om de gezondheidszorg te financieren. Dat voelt verplegend personeel al lang, naarmate ze altijd maar onder druk worden gezet om productiever te zijn. Overal zie je zo ‘witte woede’. Niet alleen bij ons, maar ook in Frankrijk, Nederland, Spanje zie je dat verpleegkundig personeel dat niet meer trekt. Covid heeft dat soort zaken natuurlijk scherper gesteld.”

De vraag die iedereen zich vandaag stelt, is of corona een impact zal hebben op de bevolkingsevoluties. Deboosere is overtuigd van niet. “Het is een rimpeling op het water. Kijk naar België, toch een zwaar getroffen land. De oversterfte hier bedraagt nu ongeveer 8.000 mensen. Maar jaarlijks overlijden er 110.000 mensen. Bovendien hadden we tijdens de eerste twee maanden van het jaar een ondersterfte omdat we een milde winter hadden zonder griepepidemie. Misschien dat een tweede golf dat plaatje nog verstoort, maar de demografische impact blijft zeer beperkt.”

Europa, de plek waar migranten naartoe (zullen blijven) trekken

Voor wie voorspellingen over de bevolkingsevolutie wil doen, geldt migratie steevast als de meest onzekere factor. Is er dan geen enkele voorspelling die we kunnen doen voor Europa? “Ik zie geen enkele reden om aan te nemen dat de huidige migratiestromen zullen afnemen. Tenzij door politieke maatregelen, uiteraard.”

De migratiestromen waar Deboosere op doelt, bestaan veelal uit jonge mensen die vanuit Azië, Afrika en Zuid-Amerika naar de noordelijke en vooral rijkere gebieden trekken.

“Dat is een vrij normaal proces”, klinkt het. De Brusselse demograaf zoomt uit. “Als je dat bekijkt vanuit globaal wereldstandpunt, is dat eigenlijk positief. Al is het natuurlijk gevoelig. Mensen zien hun omgeving plots drastisch veranderen. Voor jonge mensen is dat doorgaans geen probleem. Ik kan je vertellen dat de jonge mensen die in Brussel opgroeien het de normaalste zaak van de wereld vinden dat de wereld rondom hen veelkleurig is – verschillende rassen, kleuren, talen en religies. Sommige ouderen die hier wonen hebben daar een ander gevoel bij of reageren angstig op die veranderingen. Mensen zouden daarin begeleid moeten worden. Dat gebeurt niet altijd. Zo kiest de politiek er vaak net voor om in te spelen op zulke gevoelens. Daar zie je dat nadenken over hoe de toekomst beter zou kunnen zijn voor iedereen, niet altijd samenvalt met hoe daarover gesproken wordt in het publieke forum.

“Het ironische is ook: naarmate landen zich meer ontwikkelen, is er intern minder druk om elders het geluk te gaan zoeken. In zekere zin zal de migratie die er al geweest is, ervoor zorgen dat de migratiedruk vermindert. Weet je wat de grootste stroom van geld van de rijkere delen van de wereld naar de armere delen is? Het deel van de inkomsten dat door migranten wordt doorgestort naar de familie in het thuisland. Zulke remittances zijn veel belangrijker dan ontwikkelingshulp. Ze zorgen ginds voor investeringen in landbouw en scholen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234