Vrijdag 18/09/2020

Is het Björk zelf, of doet er weer iemand een Björkje?

De IJslandse zangeres Björk in 2007Beeld ANP

Is het niet fijn dat we het voorlopig kunnen doen met een groeiend gezelschap goed toegeruste Björkianen?, vraagt Robert van Gijssel, chef Muziek van de Nederlandse Volkskrant, zich af. Luister onderaan het artikel de Spotify-speellijst, met liedjes van Björk en een aantal van haar navolgers. Ook geschikt als mini-popquiz. Ogen dicht en raden: is het Björk zelf, of doet iemand een Björkje?

Vraag de Amerikaanse zangeres Cameron Mesirow, alias Glasser, naar haar voornaamste vocale inspiratiebron en ze komt met een verrassend antwoord: Beyoncé. Pardon? De elastieken soul en r&b van Beyoncé? Maar als je naar Glassers laatste album 'Interiors' luistert, dan hoor je toch een nauwelijks van het origineel te scheiden kopie van de IJslandse Björk, inclusief het Engels-met-accent?

Leuk is het natuurlijk niet om als beginnend popzangeres steeds te worden vergeleken met een grootheid. En niet zomaar een grootheid, maar één die gedurende twee decennia hartstochtelijk is gekopieerd en geldt als een van de meest invloedrijke popzangeressen van haar generatie. Björk, altijd maar weer Björk. Uiteraard is Björk de grote inspirator van Glasser, maar het ligt zo voor de hand dat je het er misschien maar beter niet meer over kunnen hebben, met Glasser.

Naar IJslands voorbeeld
Luister bijvoorbeeld eens naar het liedje 'Shape', het openingsnummer van Glassers twee maanden geleden verschenen plaat 'Interiors'. Een ijzig synthpopliedje, gezongen in zo'n charmant twijfelende, fragiele meisjesstem. Niet alleen de elektronisch geladen opbouw en ijskathedraal-achtige sfeer van het nummer doet denken aan Björk: zangeres Mesirow bedient zich zelfs van die typische, abrupt stijgende en dalende melodielijnen van het IJslandse voorbeeld.

"Het maakt mij eigenlijk niet uit met wie ik word vergeleken", zegt Glasser in een interview met het cultuurmagazine Polari, waarin de gevreesde Björk-vraag toch even wordt gesteld. "Met Kate Bush, of Phil Collins voor mijn part. Als je mijn muziek maar leuk vindt." Dus zegt ze zelf dat ze vooral luistert naar Beyoncé. Om de popconsument toch nog maar een kleine beetje op een dwaalspoor te brengen.

de Amerikaanse zangeres Cameron Mesirow, alias GlasserBeeld Google

Zingen als Björk
Zingen als Björk. Het is bijna niet meer voor te stellen dat er vóór Björk niemand zong zoals Björk. Dat voor 1993, toen Björk Guðmundsdóttir van de IJslandse band The Sugarcubes kwam met haar eerste solo-album 'Debut', alleen Björk zong zoals Björk.

Om de blauwdruk van het Björk-zingen te horen, moet die eerste plaat 'Debut' er maar weer eens bij worden gepakt. En dan het liefst het nummer 'One Day' omdat in dat lied het Björk-zingen zo onversneden en nauwelijks gehinderd door enig bijgeluid wordt tentoongespreid. Na wat babygebrabbel en een minimaal synthesizerloopje zingt Björk, heel aarzelend, met iedere lettergreep net iets voor of over de maatstreep: "One day... it will happen, one day, one day... it will all come true." Romantisch. Zwanger van verwachtingen. Maar ook kil, misschien wel door die weifelachtige stem. Alsof zij zelf ook niet gelooft dat het ooit gaat gebeuren, dat het ooit allemaal goed komt.

En dan klinkt Björk hier ook nog mystiek en exotisch, dankzij het zwaar aangezette IJslandse accent. Een zeer charmant accent, net zoals bijvoorbeeld Spaans-Engels dat kan zijn, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Duits-Engels. Meisjesachtig, maar dus ook erg vrouwelijk en minstens zo ongenaakbaar als breekbaar.

BjörkBeeld ANP

Kunstenaarsschap
Je kunt het grote kunstenaarsschap van Björk natuurlijk niet louter verklaren uit dat door haar zelf uitgevonden Björk-zingen. Björk is al ruim twintig jaar lang een knap en vernieuwend liedschrijfster die van behoorlijk avant-gardistische elektronica en hedendaags klassiek listig popmuziek weet te maken. Die tekende voor onvergetelijke liedjes als 'Human Behaviour', 'Joga' en 'Hyperballad'. Thom Yorke van Radiohead zei in een interview eens dat hij moest huilen toen hij voor het eerst Björks 'Unravel' hoorde. En zo reageerden er meer, bij een eerste confrontatie met de volgens criticus Alex Ross van The New Yorker "meest begaafde vocaliste van haar tijd".

Maar het Björk-zingen, volgens Björk zelf zo ijzig en kaal als het vulkanische IJslandse landschap, bleek al snel niet zo uniek en geografisch bepaald als de luisteraar op het eerste gehoor misschien had gedacht. Nederland keek, al in 1998, enigszins vreemd op bij liedjes als 'Pink Serenity' en 'Cherubine' van de Haarlemse zangeres Bloem de Ligny. Tjonge, wat klonk die verschrikkelijk als Björk. Bloem klonk zó als Björk, dat het haar werd aangewreven. Net zo breekbaar meisjesachtig, intiem maar tegelijk afstandelijk, exotisch cool en met dat Scandinavische accent, dat het enigszins irritant werd gevonden. Bloem, "de Nederlandse Björk", was een kopiist en daar kon ze het mee doen.

Bloem de Ligny
De muzikale carrière van Bloem de Ligny leek een stille dood te sterven, na album 'Zink'. Misschien zat ze destijds nog iets te dicht op het origineel, dat eind jaren negentig inmiddels de wereld had veroverd. Maar vorig jaar dook de Haarlemse ineens op in het Londense artpop- en uitgaanscircuit, als zangeres bij het elektropopbandje Sam and the Womb. Incognito scoorde Bloem de Ligny in het Verenigd Koninkrijk een nummer-1-hit, met het inderdaad best aanstekelijke onzin-dance-liedje 'Bom Bom'. Schokkend: Bloem zingt haar tekstregels op 'Bom Bom' ("I'm the cat with the bass and drum, going round like bom bom bom") nog steeds in zware Björkiaanse tongval. En dat niet alleen: ze ziet er nog altijd uit als Björk, inclusief uitbundig beschilderd hoofd.

Radiohead-voorman Thom Yorke moest huilen toen hij voor het eerst Björks Unravel hoordeBeeld ANP
Bloem de LignyBeeld Google

De Amerikaanse folkzangeres Simone White lijkt zich ook nergens voor te schamen. In haar 'The Beep Beep Song', en eigenlijk op haar hele album 'I Am The Man' uit 2007 doet White ongegeneerd een Björkje: fluisterzacht en delicaat meisjeszingen in een curieus soort Engels met accent. Terwijl de zangeres toch echt Engelssprekend van geboorte is. Net zo Engelstalig als de Amerikaanse zusjes Bianca en Sierra Casady van CocoRosie, die ook al zo bedreven zijn in het Björkiaans accentzingen, in bijvoorbeeld het nummer 'Smokey Taboo' uit 2011. Maar de dames CocoRosie resideren tegenwoordig in Parijs, het kan zijn dat de zuivere uitspraak van het Engels daar wat is beschadigd.

"De nieuwe IJslandse Björk"
Wat betreft het IJslandse accent is de zangeres Emilíana Torrini in ieder geval geëxcuseerd. Torrini is een IJslandse met een Italiaanse vader, die opgroeide in Reykjavik. Sinds eind jaren negentig zingt en componeert Torrini als Björk, en ze wordt in IJsland dan ook gezien als "de nieuwe IJslandse Björk", want de oude IJslandse Björk was er natuurlijk al.

Op haar net verschenen album 'Tookah' zingt Torrini Björkiaanse liedjes als 'Autumn Sun', of het fraaie openingsnummer 'Tookah'. Sprookjesachtige dichtwerken vol weldadige natuur- en dierenmetaforen: "The hem of her dress spills over what covers the seat, and flutters in the breeze like caterpillars on a leaf." Alsof we het dromenrijk van Björk weer zijn binnengestapt.

Sierra Casady, zangeres van CocoRosieBeeld ANP

Ter illustratie: toen Björk in 2002 "nee" zei op het verzoek het titellied 'Gollum's Song' te zingen, bij de film 'Lord of the Rings: the Two Towers', schoof de filmmaatschappij gewoon een IJslandse zangeres door. Emilíana Torrini brak internationaal door met haar vertolking van het lied, dat net zo goed door Björk zelf gezongen had kunnen zijn. Zoek op Spotify of YouTube naar 'Gollum's Song', ogen dicht, luister en oordeel zelf.

Is het erg, dat iemand als Torrini muziek maakt als haar voorganger en landgenoot, dat zij zich composities, beeldspraak en ingetogen zangkracht van Björk heeft eigen gemaakt en er zelf een oeuvre mee opbouwt? Helemaal niet, vinden liefhebbers die op interfora discussiëren over het werk van Torrini. Ene Chris schrijft: "Ze klinkt ongelooflijk als Björk. En daarom is ze een van mijn favoriete zangeressen." En een reageerder genaamd Kikimm: "Toen ik haar voor het eerst hoorde, dacht ik dat het Björk was, onder een nieuw pseudoniem. Een geweldige stem, en dat accent werkt heel goed bij haar teksten."

Van Björk zelf is, na het verschijnen van 'Biophilia' in 2011, al even niets vernomen. Is het niet fijn dat we het voorlopig dus kunnen doen met een groeiend gezelschap goed toegeruste Björkianen?

Beluister hieronder de Spotify-speellijst, met liedjes van Björk en een aantal van haar navolgers. Ook geschikt als mini-popquiz. Ogen dicht en raden: is het Björk zelf, of doet iemand een Björkje?

Emilíana TorriniBeeld ANP
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234