Zondag 26/05/2019

Interview Murad Ismael

Is er leven na IS? ‘Wij jezidi’s kunnen de gigantische trauma’s niet aan’

Jezidi’s die tijdens de genocide hun thuis in Sinjar, Irak, waren ontvlucht, komen terug uit Syrië. Beeld NYT

Nu IS van zijn laatste kruimel grondgebied is verjaagd, is het acute gevaar voor de Iraakse jezidi’s geweken. Maar na alle ontvoeringen, folteringen en moordpartijen is het leed nog lang niet geleden. Murad Ismael van hulporganisatie Yazda: ‘Kinderen verwekt bij een verkrachting door een IS’er, worden in onze gemeenschap niet geaccepteerd.’

Het is alweer bijna vijf jaar geleden: de genocide – zo mogen we het volgens diverse mensenrechtenorganisaties noemen – op de jezidi’s in de Iraakse regio Sinjar. Honderden leden van deze bevolkingsgroep werden vermoord, toen IS in de zomer van 2014 het gebied in handen kreeg. Vele tienduizenden slaagden erin te ontkomen, maar 50.000 jezidi’s zagen geen andere uitweg dan op de vlucht te slaan naar de berg Sinjar, waar uitdroging en verhongering dreigden. Zij die in handen vielen van IS-strijders, werden gedwongen zich te bekeren tot de islam, te huwen met IS’ers, werden verhandeld als seksslaven of werden botweg vermoord.

Van de ruim zesduizend jezidi’s die in de maanden die volgden door IS uit Sinjar werden ontvoerd, zijn er nog altijd zo’n drieduizend vermist.

Tijdens de herovering van het laatste stukje IS-kalifaat in het Syrische dorp Baghouz, een kleine drie weken geleden, werden slechts enkele jezidi-vrouwen en -kinderen bevrijd. Hun verhalen zijn stuk voor stuk schrijnend. Na een gevangenschap van vierenhalf jaar wisten de kinderen niet meer dat ze jezidi waren, ze spraken hun eigen taal niet meer en verkeerden in de veronderstelling dat ze geboren waren als moslim. De diep getraumatiseerde vrouwen werden al die jaren als slavin van de ene man aan de andere verhandeld. Ook werden in Baghouz verschillende massagraven ontdekt waarvan vermoed wordt dat het merendeel van de lichamen van jezidi’s zijn.

Gevluchte jezidi’s komen aan in een vluchtelingenkamp in Noord-Irak. ‘De genocide heeft ons verdeeld’, zegt Murad Ismael. Beeld NYT

Waar de resterende ontvoerde jezidi’s zich bevinden, is een vraagteken. Ofwel zijn ze dood, ofwel zijn ze opnieuw verhandeld door criminele groeperingen die in Syrië vrij spel hebben om mensen als koopwaar aan te bieden.

Maar daarmee houdt het drama van de jezidi-bevolking niet op. Nu IS zowel in Irak als in Syrië geen grondgebied meer heeft en de broze vrede een feit is, zouden de vele tienduizenden gevluchte jezidi’s normaal gesproken kunnen terugkeren naar Sinjar, het gebied in Irak waar het grootste deel van de gemeenschap van oudsher woont.

Alleen doet de Iraakse overheid bijzonder weinig om de verwoeste woningen en infrastructuur te herstellen, zodat de meeste mensen genoodzaakt zijn in vluchtelingenkampen te blijven. Daarnaast spelen de vele persoonlijke drama’s een rol. Zoals die van de jezidi-vrouwen die niet naar hun gemeenschap kunnen terugkeren omdat ze kinderen hebben van IS-strijders.

“De problemen waarmee de jezidi-gemeenschap momenteel te kampen heeft, zijn torenhoog en bijna niet te overzien”, zegt Murad Ismael, directeur van Yazda, een internationale hulporganisatie die zich inzet voor de jezidi’s. Ismael pendelt tussen de VS en Irak.

Eerst dit: is het al bekend hoeveel jezidi’s er in de massagraven bij Baghouz zijn gevonden?

Murad Ismael: “We weten het niet precies maar volgens onze bronnen gaat het om meer dan zeventig personen. De opgravingen worden de komende maanden voortgezet. In Baghouz zouden vlak na de capitulatie van IS nog ongeveer vijftig jezidi’s hebben verbleven. Een aantal is inmiddels terug naar hun familie, anderen wachten af wat ze moeten doen. Of ze weten het niet.

Wachten op de voedselverdeling in het vluchtelingenkamp Bajid Kandal, Irak. Beeld NYT

“Zo vermoeden we dat er nog altijd honderden jezidi-vrouwen en -kinderen in Syrische vluchtelingenkampen zitten, tussen de andere ontheemden. De vrouwen zijn wellicht zo getraumatiseerd door de gruwel van systematische verkrachtingen en van familieleden die voor hun ogen werden vermoord, dat ze niet meer in staat zijn om stappen te ondernemen en hun identiteit bekend te maken. Het gaat om heel zware trauma’s die we nog niet eerder hebben meegemaakt in onze gemeenschap, of in Irak. Waarschijnlijk niet eens in het hele Midden-Oosten.”

Wat is er bekend over de drieduizend vermiste jezidi’s in Syrië?

“Een aantal is gedood door bombardementen. Dan zijn er de kinderen die inmiddels geassimileerd zijn in IS-families en niet meer weten dat ze jezidi zijn. Ook zijn er vrouwen die in de loop der jaren een of meerdere kinderen hebben gekregen nadat ze verkracht waren door IS’ers. Ze verkeren in onzekerheid over hun terugkeer omdat ze niet weten hoe de jezidi-gemeenschap tegenover hun kinderen staat. Anderen verblijven nog altijd bij IS-families, ondergedoken op verschillende plaatsen in Syrië.”

Kloppen de verhalen over jezidi-vrouwen die moeten kiezen: of ze blijven bij hun kinderen van een IS-vader, of ze laten ze achter en keren alleen naar Sinjar terug?

“Vroeger was het zo dat wie zich tot de islam bekeerde, niet meer welkom was in de jezidi-gemeenschap. Door het grote aantal gedwongen bekeringen van jezidi-vrouwen door IS, is onze gemeenschap daar minder streng in geworden. We weten van de verkrachtingen maar we laten de vrouwen opnieuw toe.

“Wat betreft de kinderen die bij een verkrachting zijn verwekt, daar ligt het moeilijker. Ze worden als moslims beschouwd en derhalve niet geaccepteerd in de jezidi-gemeenschap. Daarbij zegt de Iraakse wetgeving dat een moeder van een moslimkind zelf ook als moslim moet worden geregistreerd. Ook dat is een probleem voor onze gemeenschap.

“Een ander aspect is dat je in Irak als moeder geen kind kunt laten registreren zonder de vader. In praktijk betekent dit dat een kind zonder aanwezige vader automatisch als moslim wordt geregistreerd.

“Maar de onwil van de jezidi-gemeenschap om een kind te accepteren van wie de vader moslim is, gaat verder dan alleen religieuze motieven. Het besef dat de vader een IS’er was en mogelijk medeschuldig was aan de verkrachting van meisjes van 7, 8 en 9 jaar oud, en aan het uitmoorden van hele families, ligt bijzonder moeilijk. Voor de moeders is het een loodzwaar gegeven; alleen als ze de keuze maken hun kinderen achter te laten, maken ze een nieuwe kans in onze gemeenschap.”

Een kamp in Dohuk, Irak, voor jezidi-vluchtelingen. Sommigen staan op het punt te vertrekken voor hervestiging in Duitsland. Beeld NYT

Worden deze vrouwen en hun kinderen dan aan hun lot overgelaten?

“Persoonlijk denk ik dat de beste oplossing de hervestiging in een westers land is. Australië en Canada hebben al heel wat gedaan voor de opvang van jezidi’s. Ook Duitsland en Frankrijk nemen veel mensen op. Bij Yazda helpen we de vrouwen en kinderen met een hervestiging in Australië en Canada. De meest kwetsbare vrouwen staan bovenaan de lijst. Met de meest kwetsbaren bedoel ik: degenen met de zwaarste trauma’s.

“Wij als kleine gemeenschap kunnen die gigantische trauma’s gewoonweg niet aan. Daarom denk ik dat de vrouwen beter tijdelijk in een westers land worden opgenomen. Dan krijgt de jezidi-gemeenschap de tijd om te reflecteren op de genocide en na te denken over hoe we onze eigen mensen in de toekomst straks allemaal opnieuw kunnen verwelkomen.

“Het voortbestaan van de jezidi-gemeenschap staat momenteel op het spel. Degenen in de vluchtelingenkampen zitten er al zo lang dat het onze cultuur, onze religie en onze weerstand aantast. In ons thuisland kunnen we niet terecht omdat het er nog altijd niet veilig is. De genocide heeft ons verdeeld, versplinterd en verzwakt.”

Hoe gaat het met de mannen en jongens die terugkeren uit IS-gevangenschap?

“Iedereen werd gerekruteerd en gehersenspoeld door IS. Degenen die terugkeren hebben dan ook een degelijke opvang nodig, maar tot nu toe komt daar niets van terecht omdat de problemen van de teruggekeerde vrouwen van zo’n enorme omvang zijn dat het al onze aandacht vergt. Ook mijn organisatie focust vooral op de vrouwen. De mannen en jongens staan wat dat betreft in de kou.”

Een aantal jezidi’s in Syrië zou opnieuw verhandeld worden door criminele netwerken. Is de gemeenschap met die netwerken in onderhandeling?

“Ik ben er niet zeker van of er op dit moment dergelijke onderhandelingen gaande zijn.”

Vluchtelingen baden langs de weg in Dayrabun, Irak. ‘We voelen ons tweederangsburgers.’ Beeld NYT

Hoe worden de kinderen opgevangen die nauwelijks nog van zichzelf weten dat ze jezidi zijn?

“De kinderen tussen 11 en 14 jaar herinneren zich meestal nog goed waar ze vandaan komen. Voor jongere kinderen ligt het moeilijker. Sommigen waren hooguit 2 jaar oud toen ze ontvoerd werden. Die voelen zich opnieuw ontheemd nu ze weer terugkeren. Een aantal is terug bij de familie, anderen zitten in weeshuizen.”

Hoe groot is het taboe rond verkrachting in de jezidi-gemeenschap?

“Het taboe blijft. Erover praten is bijzonder lastig. Extra schrijnend is dat alleenstaande vrouwen met kinderen het heel moeilijk hebben om opnieuw een normaal bestaan op te bouwen. De verkrachte jezidi-vrouwen zonder kinderen vinden opnieuw een man, voor degenen met kinderen is dat geen optie. Voor zover ik weet is er geen enkele alleenstaande moeder opnieuw getrouwd. Vaak gaat het om jonge vrouwen van 20 jaar. Ze hebben nog een heel leven voor de boeg en het is bijzonder triest dat er geen hoop is op een toekomstige echtgenoot. De vrouwen leven in vluchtelingenkampen en moeten zich zien te redden. Door de armoede en uitzichtloosheid worden ze zo kwetsbaar dat ze een makkelijke prooi vormen voor mensen die hen willen misbruiken. Zo zijn er vrouwen de prostitutie in gedwongen. Dat komt weinig voor, maar hoe langer de vrouwen en kinderen in de vluchtelingenkampen blijven, hoe groter de kans op uitbuiting en uitputting van onze cultuur.”

Hoe ziet u de toekomst nu de situatie van de jezidi’s in Sinjar zo wankel is?

“We zijn niet welkom in ons eigen gebied. Vóór de genocide had de Koerdische Democratische Partij onze regio onder controle. Na de bevrijding van Sinjar wilden sjiitische milities met behulp van Bagdad de touwtjes in handen houden. Nu proberen zowel Iraakse militairen als Arabische sjiitische strijdkrachten en Koerdische facties de controle te bemachtigen.

“Ook de PKK (Koerdische Arbeiderspartij in Turkije en Iraaks Koerdistan, red.) wil niet uit Sinjar vertrekken. De PKK heeft meegeholpen aan de bevrijding van Sinjar en daar zijn we hen zeer dankbaar voor, maar sinds een paar maanden verandert hun houding. Ze proberen voet aan de grond te houden in ons gebied en stellen zich militanter op. In het Kandilgebergte (het hoofdkwartier van de PKK in het oosten van Irak, red.) worden ze constant belaagd door Turkse luchtaanvallen. Dus zoeken ze andere plaatsen waar ze zich kunnen vestigen. De Turken hebben om die reden ook boven Sinjar al luchtaanvallen uitgevoerd.

“Intussen kunnen wij niets heropbouwen. We hebben geen geld, geen politieke macht, geen sterke gewapende macht en geen medianetwerk. De vraag is dus hoe en of we het kunnen volhouden in Sinjar. Niet alleen IS beschouwt ons als duivelaanbidders of heidenen, ook andere bevolkingsgroepen (waaronder Koerden en Irakezen, red.) zien ons zo. Was het een andere bevolkingsgroep geweest, dan had de wereld veel meer aandacht aan de genocide besteed. Terwijl het over duizenden moorden gaat en evenzovele mensen die als slaaf werden ingezet.

Jezidi-kinderen zoeken even beschutting op tijdens hun vlucht uit Sinjar. Beeld NYT

“We voelen ons tweederangsburgers, we zijn niet belangrijk genoeg. Ik heb de afgelopen twee jaar vaak in Bagdad doorgebracht om de Iraakse overheid aan te sporen werk te maken van de heropbouw in Sinjar. Helaas heb ik niet één serieuze poging van de regering gezien. Het enige wat ik meekreeg waren loze beloften. Ze nemen de genocide niet serieus, ze willen onze problemen niet erkennen. Om te beginnen zouden ze een nieuwe burgemeester voor Sinjar kunnen benoemen. Dat gebeurt dus gewoon niet. Ik krijg steeds meer het gevoel dat de overheid er een verborgen agenda op nahoudt waarin geen plaats is voor een thuisland voor de jezidi’s.”

Wat verwacht u van de internationale gemeenschap?

“De verschillende partijen die hun zeg willen over Sinjar moeten diplomatiek overleg opstarten. Het Westen kan daarin bemiddelen. We hebben al eerder gevraagd of Zwitserland dat wil doen, maar er is nog niets concreets uit de bus gekomen.”

Hoe groot acht u de kans op een speciaal tribunaal voor de berechting van de genocideplegers?

“We proberen dit al sinds 2014 te realiseren. Niet via het Internationaal Strafhof in Den Haag – daar gebeurt niets. We willen een eigen tribunaal in Irak, puur in functie van de genocide. Of dat er komt, weten we niet. Er is een onderzoeksteam van de VN opgericht en dat doet goed werk met het blootleggen en onderzoeken van de massagraven. Van daaruit moet het proces worden voortgezet. Intussen zitten de gevangenissen in Bagdad vol met IS-strijders. Sommigen krijgen de doodstraf, anderen worden straks weer vrijgelaten. Want niemand heeft zin om eeuwig te blijven betalen voor de gevangenen die levenslang krijgen. Vraag is dus wie geëxecuteerd wordt en wie straks wordt vrijgelaten. Onduidelijkheid is troef. We blijven daarom aandringen op een eigen tribunaal.”     

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.