Zondag 25/10/2020

Wereldverbeteraar

Is Elon Musk de nieuwe Steve Jobs, of is hij nog straffer?

Elon Musk.Beeld Bryce Duffy

Met elektrische wagens wil hij de aarde leefbaar houden, met zijn pas voorgestelde Powerwall-thuisbatterij maakt hij een toekomst zonder kernenergie denkbaar. Maar eigenlijk heeft Tesla-oprichter Elon Musk (43) maar één echt verlangen: de planeet Mars bevolken.

Zei Elon Musk, miljonair en ondernemer, tegen zijn vrouw, de schrijfster Justine Wilson: "Als je mijn werknemer was, dan had ik je al ontslagen."

De echtelijke ruzie ging erover dat mevrouw Musk weigerde het haar platinablond te laten verven. Ontslag is er niet van gekomen, een pijnlijke en publiekelijk uitgevochten scheiding in 2008 wel. Inmiddels huwde en scheidde Musk nog twee keer, van dezelfde vrouw nog wel, actrice Talulah Riley.

Justine Wilson had kunnen weten dat haar man met veel andere pioniers een disfunctionele en asociale karaktertrek deelt. "Ik ben de alfa in onze relatie", fluisterde hij haar in het oor tijdens de openingsdans van hun huwelijksfeest. 'Neen' staat niet in het woordenboek.

Toen ze hem toevertrouwde dat ze twee kinderen wou, "of misschien vier, gesteld dat we voldoende kinderoppas konden betalen", moest hij glimlachen, herinnert Justine zich in 2010 in een nogal unieke persoonlijke getuigenis over haar scheiding in de Amerikaanse editie van het vrouwenblad Marie Claire. "Hij zei: 'Dat is nou het verschil tussen ons. Ik ga ervan uit dat er voldoende kinderoppas zal zijn.'"

Het zijn uiteindelijk vijf kinderen geworden, een tweeling en een drieling. Een zesde, de eerstgeborene Nevada, stierf na tien weken aan wiegendood. Rouwen vond Elon Musk tijdverlies. Justine, die aan het onverwerkte verdriet bijna ten onder ging: "Hij heeft het moeilijk met de donkere kanten van het leven."

Elon Musk en ex-vrouw Justine.Beeld rv

Straffer dan Steve Jobs

Het dramatische en soms caramboleske privéleven draagt bij aan de mythische celebritystatus die de seriële ondernemer Elon Musk aan het opbouwen is. De titel van 'nieuwe Steve Jobs' is inmiddels bij zijn groeiende aanhang al vervangen door 'straffer dan Steve Jobs'. Want Jobs was dan wel visionair in design, Musk bouwt ook echt vernieuwende dingen. Met Tesla bracht hij met succes de eerste elektrische luxewagens op de markt; met zijn andere bedrijf, raketbouwer SpaceX, voert hij onder meer in opdracht van de NASA cargovluchten uit in de ruimte.

Anderzijds: Steve Jobs heeft van Apple wel het meest winstgevende bedrijf ter wereld gemaakt. Tesla maakt nog altijd flink verlies, het niet-beursgenoteerde SpaceX zégt dat het winst maakt. Niet dat die financiële schimmigheid een grote hinderpaal vormt. In januari kocht Google nog samen met beurshandelaar Fidelity voor 1 miljard dollar aandelen in SpaceX. Het leverde hen een al met al zuinig stukje van 10 procent in het bedrijf op.

Google en Fidelity betalen die monsterprijs niet omdat ze zo graag raketten zien, maar omdat ze Elon Musk graag zien. Hij is de Peter Pan van Silicon Valley, de man die al de gaten ziet, waar anderen nog geen markt vermoeden. Dus wanneer hij, nu een week geleden, bekendmaakt dat hij een megabatterij in productie brengt voor de thuisopslag van duurzame energie, gaan de handen meteen op elkaar van bewondering: Elon Musk heeft zonet kernenergie overbodig gemaakt! Natuurlijk, een kind doet de was.

Of juist niet: met Apple heeft Tesla de strategie gemeen dat commercieel succesvolle innovatie soms ook gewoon het beter en mooier maken is van wat al bestaat.

Opnieuw lijkt bijval de ondernemer in de schoot te vallen, nog voor er prestaties geleverd zijn. Een week na de lancering van de Powerwall zouden al 2.500 systemen voor de industrie en 38.000 voor huishoudens besteld zijn. Daarmee is Tesla 'uitverkocht' tot halfweg 2016.

In een druk bebouwd land als België lijkt de batterij evenwel van weinig toepassing: zonne-energie wordt hier royaal gesubsidieerd, er zijn geen afgelegen gebieden zonder stroomnet, en wie de batterij enkel aan nachttarief oplaadt, doet met een batterij van 3.500 euro (plus extra kosten) een wel erg dure koop.

Die scepsis is particulier Belgisch en mogelijk tijdelijk. Dat The Financial Times afgelopen weekend met de Powerwall de krant opende, illustreert het belang ervan. Meer nog dan een kloeke ijskast vol batterijen stelde Elon Musk namelijk alweer een idee voor: een idee dat op termijn iedereen voor zijn eigen duurzame energie kan instaan. Een idee dat de elektriciteitslobby de stuipen op het lijf jaagt.

Beeld REUTERS
Beeld AP

The Avengers

"Elon is al in de toekomst geweest en is teruggekomen om ons te vertellen wat hij daar gevonden heeft." Er bestaat een kans dat Tosca Musk bloedserieus was toen ze haar broer zo omschreef in een profiel in Esquire.

Van de Powerwall tot de Hyperloop - een, welja, hogesnelheidsbuis, waarmee hij reizigers in een halfuurtje van Los Angeles naar San Francisco wil transporteren: visionair lijkt Elon Musk van opstaan tot slapengaan te zijn. En met een missioneringsdrang om meteen maar van de hele wereld een betere plek te maken.

Wie de mens Elon Musk achter de succesvolle en onnavolgbaar ambitieuze ondernemer wil beschrijven, ontkomt niet aan een filmvergelijking. Met zijn taaie Zuid-Afrikaanse accent, smetteloze kledij, heldere ogen en zijn tomeloze wil om de hele wereld met nieuwe technologie in een andere plooi te leggen, doet hij soms denken aan de hoogbegaafde supercriminelen die James Bond wel eens op zijn pad ontmoet. Hij is een beroemdheid, maar toch altijd een outsider.

Zelf zal Musk zich veeleer bij de superhelden dan bij de superschurken indelen. Dat is Hollywood niet ontgaan. Als u straks samen met miljoenen anderen naar de blockbusterfilm The Avengers II gaat kijken, kunt u Elon Musk niet ontwijken. Zijn persoonlijkheid stond model voor het personage van de geniale maar psychotische professor Tony Stark, hoofdrol van 'Iron Man' Robert Downey Jr. In een voorgaande film uit de Iron Man-franchise dook Musk trouwens zelf op in een cameorolletje.

Als er ooit een biografische film gemaakt wordt van leven en werk van Musk zelf - en de vraag dringt zich op waarom dat nog niet gebeurd is - riskeert het hoofdpersonage ergens het midden te houden tussen het asociale technogenie Mark Zuckerberg uit The Social Network en de gekke uitvinder Howard Hughes in The Aviator. Maar dan met 'space' als 'final frontier', om het dan weer met Star Trek te zeggen.

Zijn persoonlijkheid stond model voor het personage van Tony Stark, hoofdrol van 'Iron Man' Robert Downey Jr.Beeld AP
Beeld AP

Pieken en dalen

Alleen de afloop van het verhaal is nog niet bekend. Zijn privéleven is niet altijd een feest geweest - maar op de momenten dat het een feest is, is het er wel één met Bono, Arnold Schwarzenegger en Larry Page op de vip-uitnodigingslijst. Professioneel gaat het bij Elon Musk pas echt in pieken en dalen. En het mag gezegd worden dat het de laatste tijd toch weer naar een piekje neigt te gaan.

Afgelopen week nog mocht Tesla voor dit eerste kwartaaljaar een recordomzet van 1,1 miljard dollar bekendmaken, 55 procent meer dan een jaar voordien. Het concern produceerde in totaal 11.160 auto's en leverde er een recordaantal van 10.045 af. Tesla zegt op koers te liggen om er dit jaar in totaal 55.000 te leveren. Nooit eerder kon het bedrijf zulke cijfers voorleggen. Maar winst, neen, dat zit er dus nog altijd niet in.

Alles blijft relatief. In een wereld waar jaarlijks, naar schatting, zo'n 65 miljoen nieuwe wagens ergens van een band rollen, is een recordproductie van 55.000 nog altijd minder dan niks. Ook in ons land zijn de cijfers in het beste geval dubbelzinnig te noemen. Enerzijds is Tesla sinds vorig jaar marktleider bij de elektrische wagens geworden. Anderzijds hebben we het dan over een verkoop van 200 Tesla S-modellen in de eerste drie maanden van het jaar. Dat is procentueel een forse stijging, maar het blijft een bescheiden getal.

Die cijfers verhinderen niet dat er telkens furore opsteekt als Tesla de suggestie wekt dat het ook hier auto's wil komen assembleren of zelfs bouwen. De voorbije jaren dachten Lommel en Genk (met de Ford-site) tot tweemaal toe dat ze uitverkoren zouden worden. De fabriek staat vlak over de grens in Tilburg. De dertig Model S'en die daar dagelijks afgewerkt worden, zijn sindsdien een prettig gedesignd symbool van de (te) hoge loonkost aan deze kant van de grens.

Beeld AFP

Lord of the Rings

Waarom elektrische wagens bouwen in een markt die maar niet in gang wil schieten? Om de wereld te redden, tiens. Elon Musk zegt het bij herhaling en zonder ironie. "De helden van de boeken die ik als kind las, Lord of the Rings onder meer, hadden altijd wel ergens de plicht om de wereld te redden", vertelt hij in The New Yorker. Hij dus ook.

Het plan zit wel nog in de beginfase. Zelfs met een record van 55.000 Tesla's hou je het smelten van de gletsjers niet tegen. Geduld, meent Musk. De lithium-ionenbatterij in de wagens - min of meer wat je in een laptop aantreft maar dan in het groot - zal lichter worden, de productie goedkoper en massaler. De grote merken zullen volgen, en dan zal Tesla het voordeel van het pionierschap hebben. Qui vivra, verra.

Tot zolang is Tesla een hype, zij het een hype voor grote vermogens met goede en duurzame smaak. Dat is een groot succes voor een bedrijf dat lang als een zwart gat al het privékapitaal van Musk leek op te souperen. 25 miljoen dollar en twee jaar zou de ontwikkeling van een elektrische wagen gaan kosten, toen Elon Musk in 2004 als investeerder aantrad in Tesla. Het duurde vierenhalf jaar en 195 miljoen voor de eerste Tesla Roadster effectief klaar was.

De man kan ook wel tegen een financiële stoot sinds hij eerst in volle dotcomglorie zijn internetmediabedrijfje Zip2 van de hand deed aan Compaq, en vervolgens een onlinebetaaldienst fuseerde tot PayPal, dat ook weer verkocht werd, ditmaal aan Ebay (opbrengst voor Musk: 160 miljoen dollar).

Beeld AP

Gevaarlijke gek

Toch lijkt het in 2008 allemaal fout te gaan: huwelijk naar de haaien, ongeduldige klanten die hun auto maar niet krijgen... en een raket die maar niet in de lucht wil blijven.

Zelf een raket bouwen, is nochtans niet de bedoeling, wanneer Elon Musk in 2001 ruimtevaartadviseur Jim Cantrell voorstelt om een missie naar de planeet Mars te helpen voorbereiden. "Ik wil het beeld van de mensheid op het leven als een multiplanetaire soort veranderen", zegt Musk aan Cantrell. Of ze daarover even konden samenzitten? Cantrell is niet meteen overtuigd, vertelt hij in Esquire. Hij denkt eerst dat hij met een gevaarlijke gek te maken heeft. "Om eerlijk te zijn, ik wilde enkel afspreken met hem op een openbare plek waar hij geen wapen kon meebrengen."

Eén vergadering verder is Cantrell helemaal om. Met hun bedrijfje Life to Mars zouden ze een raket gaan kopen in Rusland, die optuigen en met een plant in een miniserre erin naar de rode planeet sturen. Om te bewijzen dat het kan. Een leuk idee dat een leuk idee lijkt te zullen blijven, omdat de Russen de prijs van hun ruimtewaar blijven opdrijven. Opgeven dan maar? Niet met Elon Musk. "Ik denk dat we zelf een raket kunnen bouwen", zegt hij aan zijn partners. De hoogbegaafde Musk heeft zich op eigen kracht ingelezen in handboeken raketbouw. SpaceX is geboren, alsook Elon Musk, de celebrityondernemer die van een toekomstvisioen zijn handelswaar heeft gemaakt.

Naar Mars vliegen. Het klinkt als een verkoopspraatje van iemand die dringend raketten moet afbetalen. Maar Elon Musk lijkt het te menen. Geboren in Zuid-Afrika uit een geslacht van pioniers, maar door zijn vader Erroll (de mislukte versie van de succesvolle ondernemer die Elon zou worden) aangestoken met de American Dream, wil hij van de Verenigde Staten weer maken wat ze ooit geweest zijn: "een natie van verkenners".

"We gaan naar Mars, echt", zegt hij in 2011 in The Wall Street Journal. "In het beste geval lukt het over tien jaar. In het slechtste geval over vijftien, twintig jaar. Ons doel is om te helpen bij het vervoer van mensen en middelen naar andere planeten. En dan hangt het van de mensen af of ze er naartoe willen gaan."

Opnieuw ziet Musk dat niet als een speeltje voor de allerrijksten, maar als een reële optie voor de hele wereldbevolking. Opnieuw is de wereld redden het doel: "Een toekomst waarin de mensheid de sterren en planeten gaat ontdekken klinkt als een erg leuke toekomst, inspirerend ook, en daarom willen wij helpen om het mogelijk te maken." Niet om steenrijke individuen de reis van hun leven te bezorgen, beklemtoont Musk. Wel om 'tienduizenden', neen 'miljoenen' mensen in kolonies op Mars te bevoorraden.

Beeld AP
Beeld AP
Beeld AP

Gepest op school

Je moet heus geen gediplomeerd psycholoog zijn om de sleutel tot Musks verduivelde wilskracht in die troebele Zuid-Afrikaanse jeugdjaren te vinden. Zijn kindertijd is geen succes. Zijn ouders scheiden als hij acht is. De jonge Errol is tenger voor zijn leeftijd, hoogbegaafd, en hij heet 'Musk'. Klinkt als muskusrat, nog een reden voor zijn klasgenootjes om hem te pesten. "Ik denk niet dat mensen weten hoe hard het voor hem was in zijn jeugd", zegt zijn ex-vrouw Justine. "Hij was een erg eenzame jongen."

Al op jonge leeftijd trekt hij van zijn vaderland naar familie in Canada. Vandaar gaat hij naar de VS om te gaan studeren. Zijn doctoraatsopleiding in Stanford geeft hij al na twee dagen op, om in zaken te gaan. In 2002 verwerft hij het Amerikaans staatsburgerschap - in zijn eigen woorden "een erg ontroerend moment".

In afwachting van de ultieme missie naar Mars probeert SpaceX geld te verdienen met commerciële ruimtevluchten met onbemande raketten. Dat gaat zoals het altijd gaat bij Musk: eerst niet goed, dan wel. Na een reeks vroegtijdige raketexplosies, en met ondertussen Tesla-wagens die maar niet van de band willen rollen, steekt Musk, op de rand van het bankroet, zijn laatste investeringskapitaal in een allerlaatste raket. Op 28 september 2008 gaat ze de lucht in. En ze blijft vliegen.

Vandaag leeft SpaceX onder meer van miljardencontracten met de NASA. President Barack Obama is een fan van Musk, hij ook al.

Want behalve de kracht van de verbeelding, heeft die eenzame jongen uit Pretoria ook de kracht om die verbeelding aan anderen op te leggen. Zijn ex-vrouw Justine vergelijkt hem met The Terminator, nogmaals een filmreferentie: "Hij vertrekt met een plan, en laat zich door niets of niemand daar vanaf brengen."

To boldly go, where no man has gone before.

Beeld AP
Beeld AFP
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234