Zaterdag 24/07/2021

ReconstructieKlimaatplan

‘Is dit niet, eh, een beetje veel?’ Zo kwam de ‘groene clusterbom’ van Europa tot stand

Met het nieuwe plan zullen de brandstofprijzen - dus ook die aan de pomp - de hoogte ingaan, politiek ligt dat erg gevoelig.  Beeld Tim Dirven
Met het nieuwe plan zullen de brandstofprijzen - dus ook die aan de pomp - de hoogte ingaan, politiek ligt dat erg gevoelig.Beeld Tim Dirven

Ursula von der Leyen en Frans Timmermans presenteren vandaag hun megapakket Europese maatregelen om de klimaatdoelen te halen. Die zullen diep ingrijpen in het leven van alle EU-burgers. Hoe is deze groene clusterbom tot stand gekomen?

Het is Europees commissaris Margrethe Vestager (Concurrentie) die het bedenkelijkst kijkt. “Is dit niet, eh, een beetje veel?” Het is donderdagochtend 22 april en Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en de Nederlandse commissaris Frans Timmermans (Green Deal) hebben net in een van Brussels best beveiligde vergaderzalen een pakket maatregelen neergelegd dat gerust een groene aardverschuiving genoemd kan worden.

Veertien voorstellen zijn het, die diep in het leven van de EU-burger gaan ingrijpen. Voorstellen die dermate verweven zijn dat zelfs Diederik Samsom, de verbaal begaafde kabinetschef van Timmermans die normaliter dorre documenten leven inpraat, er geen goed driedimensionaal plaatje van kan maken. Voorstellen waarmee alle met geestdrift gemaakte afspraken over CO2-reductie – minimaal 55 procent minder in 2030, nuluitstoot in 2050 – pijnlijk voelbaar worden.

Timmermans neemt de handschoen die Vestager werpt vrolijk op. Hij vertelt haar over die scène in de film Amadeus van Milos Forman, waarin het Oostenrijkse muzikale wonderkind Mozart door keizer Joseph II wordt bekritiseerd omdat hij ‘te veel noten’ zou hebben gebruikt in zijn compositie. “Welke kunnen er dan uit majesteit?”, riposteert een ontdane Mozart. Vestager kan er hartelijk om lachen.

Transformatie

Aan superlatieven geen gebrek voor het pakket dat Von der Leyen en Timmermans vandaag presenteren. De Commissievoorzitter typeert de groene missie als het Man on the Moon-project voor de EU. Timmermans sprak onlangs in de Financial Times over ‘misschien wel de grootste transformatie sinds mensenheugenis’. Wat hem overigens op kritiek kwam te staan van EU-ambtenaren. “Revoluties laten zich niet opleggen, zeker niet uit Brussel”, temperen die de verwachtingen.

Terug naar 22 april, die frisse lentedag waarop de voltallige Commissie zich voor het eerst over ‘Fit for 55' buigt. De naam voor het pakket riekt naar bejaardengymnastiek met rubberen oefenballen, maar verwijst naar de ‘ten minste 55 procent minder CO2’-doelstelling die de EU-landen zichzelf hebben opgelegd.

Von der Leyen trapt af met een vijftien minuten durende boodschap. “De klimaatcrisis bestrijden is de grootste opdracht van onze generatie”, houdt ze haar collega’s voor. Ze schetst het bredere verband: de Green Deal van december 2019 (de visie), de daaropvolgende strategieën (renovatie huizen, Farm to fork), actieplannen (voor accu’s) en klimaatdoelen (de beloften) en dan nu de uitwerking in wettelijke voorstellen. “We hebben geen doelen meer nodig, we moeten nu duidelijk maken hoe we ze gaan halen”, zegt Von der Leyen. Met een ‘complimenten aan Frans’ geeft ze vervolgens het woord aan Timmermans.

Wolven

Die is in ‘topvorm’ volgens betrokkenen. Dit is zijn moment. Hij loodst zijn collega’s door het hele pakket aan de hand van een plaatje in de vorm van swirl: een brede krul waar alle wetsvoorstellen ineen zijn gedraaid.

Dat de veertien voorstellen als één pakket worden gepresenteerd, en niet wet voor wet, is geen toeval. Volgens Samsom, het brein achter de groene clusterbom, zijn alle maatregelen nauw verweven en dragen ze bij aan hetzelfde doel. Zijn grote vrees was (en is) dat de EU-landen en het Europees Parlement het pakket alsnog uit elkaar trekken, waardoor het delicate evenwicht en de doelstelling verloren gaan.

Samsom zelf heeft, als een politieke kernfysicus, precies het tegenovergestelde gedaan: hij scheurde (letterlijk) de conclusies uit de afzonderlijke effectenrapportages van de Commissie-afdelingen en versmolt ze vervolgens tot één samenhangend verhaal. “Een tango voor veertien mensen”, zegt hij lachend tegen zijn medewerkers. Geen makkelijke politieke choreografie.

De commissarissen kijken beduusd na de dubbele presentatie. Her en der klinkt een zucht. Naast Vestagers “is het niet wat veel”, uit Valdis Dombrovskis (Handel & Economie) de zorg of de Oost-Europese lidstaten alsook de Baltische (Dombrovskis is een Let) deze groene omwenteling wel aankunnen. Kan het niet wat gematigder, is zijn vraag. Hij vreest protesten aan de benzinepomp, net als Thierry Breton (Interne Markt) die eveneens wil weten wat dit voor de kerncentrales in zijn Frankrijk betekent. Adina Valean (Transport) vraagt aandacht voor de transportsector.

Timmermans grijpt in en vertelt zijn collega’s een verhaal over een man die op de hielen wordt gezeten door een horde wolven. De man rent voor zijn leven, hoort het wolvengehuil steeds dichterbij komen en stuit dan op een brede rivier. Hij moet er doorheen maar wil niet, hij is moe en de rivier woest en breed. De man begint te denken: misschien zien de wolven me niet, misschien laten ze me met rust, kan ik ze iets kleins geven waardoor ze weggaan. Uiteindelijk springt de man toch in het water, maar te laat en in paniek.

Dat moeten we absoluut voorkomen, zegt Timmermans. Het allerslechtste antwoord op klimaatverandering is een laattijdig paniekpakket.

Commissaris Frans Timmermans is de bezieler van het hele project, hij spreekt over ‘misschien wel de grootste transformatie sinds mensenheugenis’. Beeld AP
Commissaris Frans Timmermans is de bezieler van het hele project, hij spreekt over ‘misschien wel de grootste transformatie sinds mensenheugenis’.Beeld AP

Gele hesjes

Timmermans weet dat het ‘Fit for 55'-plan veel pijnlijke voorstellen telt, maar het politiek gevoeligste is zonder meer dat de producenten van brandstof voor auto’s, vrachtwagens en verwarming van huizen moeten gaan betalen voor hun CO2-uitstoot. Dat leidt tot duurdere benzine en hogere energierekeningen, de Commissie vreest een tweede gelehesjesgolf.

Samsom zag dit ook aankomen, net als Von der Leyen overigens. Die beloofde van meet af aan dat ‘niemand in de steek wordt gelaten’ bij de groene omwenteling. Begin april klopt Samsom aan bij zijn landgenoot Gert Jan Koopman, hoofd van de budgetafdeling van de Commissie. Kan die geen nieuw sociaal fonds ontwikkelen om ‘energie-armoede’ – als gevolg van de hogere energieprijzen – onder burgers te compenseren? Koopman is een van de architecten van het 750 miljard euro tellende EU-herstelfonds en daarmee niet bijster geliefd in Den Haag.

Samsom wordt niet teleurgesteld: binnen enkele weken komt Koopman met een fonds dat gevoed wordt door de opbrengst van de CO2-uitstootrechten voor diezelfde brandstofproducenten. De Climate Action Social Facility, zoals de werktitel luidt, is geboren. Jaarlijks moet het zeker 8 miljard euro kunnen uitgeven.

Is hiermee een stootkussen aangebracht, voldoende is dat allerminst. De rest van het pakket bevat nog genoeg scherpe kanten. Van groot belang is dat Von der Leyen en Timmermans op één lijn zitten. “Dat is weleens – vaak zelfs – anders geweest, de twee hebben een stroeve relatie”, zegt een Commissie-ambtenaar.

Slagveld

De Duitse Commissievoorzitter weet dat een echte kentering in de CO2-uitstoot van Europa haar politieke erfenis kan zijn. Samen met het EU-herstelfonds van 750 miljard euro om de lidstaten uit de coronarecessie te trekken. Maar haar ‘Fit for 55'-enthousiasme is niet alleen gebaseerd op deze ‘koele berekening’, bezweren haar medewerkers. “Ze is gepassioneerd op dit punt.” Net als Timmermans, de Commissaris voor de Green Deal. Voor hem is het alles of niets. Beiden gebruiken hun politieke contacten met regeringsleiders en ministers om de geesten rijp te maken voor het megapakket.

Zo eensgezind als de Commissievoorzitter en haar eerste vervanger Timmermans optrekken, zo soepel ook verloopt de samenwerking tussen Samsom en Von der Leyens kabinetschef Björn Seibert. Samsom gaat op pad om EU-ambassadeurs van de lidstaten te bewerken, Seibert neemt de sherpa’s (de politieke adviseurs van de premiers) voor zijn rekening.

Commissievoorzitter Ursula von der Leyen.  Beeld EPA
Commissievoorzitter Ursula von der Leyen.Beeld EPA

Intern zit Samsom ook niet stil. De ‘Gang of 8', zoals het clubje Commissie-ambtenaren heette waarmee hij in 2019 de aanzet gaf voor de Green Deal, is dit voorjaar uitgegroeid tot de ‘Gang of 73'. Samsom zet alle betrokkenen van de Commissiediensten – DG’s (Directoraat-Generaal) luisterend naar namen als CLIMA, BUDG, MOVE, ENV en MARE – bij elkaar, niet alleen vanwege de eenheid en omvang van het pakket, maar ook voor de politieke steun. Dat de commissarissen op 22 april geen stok tussen de wielen steken, is immers geen garantie dat het pakket de eindstreep haalt. Het inhoudelijke slagveld ligt tussen de DG’s.

Koude douche

De finale van de strijd begon afgelopen week. De eerste ronde is die van drie dagen overleg tussen de experts van de commissarissen (‘special chefs’). “Uitputtend”, volgens een betrokkene. Daarna volgt tweeënhalve dag beraad (met pizza als diner) tussen de kabinetschefs. Vandaag zet de voltallige Commissie de puntjes op de ‘i’. Nooit eerder is er zo intensief beraadslaagd over een beleidspakket.

De discussie tussen de kabinetschefs is ‘hard, heel hard’ zeggen aanwezigen. Onrust en vrees steken de kop op. Zoals verwacht ontspinnen de felste debatten zich over de einddatum van benzine- en dieselauto’s en over het voornemen brandstof te beprijzen met de kosten voor CO2-uitstoot. Ook bij de plannen om boeren duurzaam te laten produceren en over het gebruik van bossen slaat de vlam in de pan. “Is dit geen koude douche voor burgers en bedrijven?”, vragen sommigen zich af.

Om zijn collega’s te overtuigen heeft Samsom een houten puzzelbal meegenomen. Alleen met alle stukjes steekt de bal in elkaar, legt hij aanschouwelijk uit. Het mag niet baten, vooral Valère Moutarlier, de kabinetschef van Breton, gaat tekeer als de duivel in een wijwatervat. Hij keert zich tegen alles: de strengere eisen voor auto’s, het afbouwen van vrije CO2-uitstootrechten voor de industrie, de hogere brandstofprijzen. Wat dan wel, houdt Samsom hem voor? De CO2-doelstellingen voor 2030 en 2050 alsook het Klimaatakkoord van Parijs zijn immers door alle lidstaten onderschreven.

Brandstofprijzen

Er wordt geschoven met percentages en jaren. De stijging van de brandstofprijzen (voor auto’s en verwarming) wordt iets beperkt, de Climate Action Social Facility krijgt een nieuwe naam (Social Climate Fund) en iets meer geld (ongeveer 10 miljard euro per jaar). Er wordt gekibbeld over de precieze nieuwe CO2-eisen voor nieuwe auto’s en de datum waarop de gratis uitstootrechten voor de industrie worden afgeschaft. Gisteravond zetten de kabinetschefs er een punt achter. De laatste meter is voor de Commissie.

De swirl van wetsvoorstellen is veranderd in een hexagram, de complexiteit is er niet minder om. Noch hoe ingrijpend het is. Dat de Commissie zoekt naar een betere naam voor het pakket – ‘Fit for 55' wordt ondanks de gemiddelde leeftijd in de Commissie (57 jaar) niet gewaardeerd – verandert daar niets aan. “Het gaat niet om een paar tandjes bijsteken, maar om een compleet nieuw gebit”, zegt een ambtenaar.

Wat Von der Leyen en Timmermans vandaag presenteren is het startpunt van snoeiharde onderhandelingen tussen de lidstaten (veel hoofdsteden op de rem) en het Europees Parlement (sommige fracties op het gaspedaal). Als alles meezit (onwaarschijnlijk), treedt het pakket in 2024 in werking, veel tijd voor CO2-reductie in 2030 resteert dus niet. “Het wordt echt heel moeilijk”, voorspelt Timmermans in de Financial Times.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234