Vrijdag 22/11/2019

Italië

Is dit het begin van een nieuwe crisis in Europa?

Italiaans premier Matteo Renzi (l.) en de man die zijn vel wil: Beppe Grillo van de Vijfsterrenbeweging. Beeld BELGAIMAGE

Als de neen-stem wint in het grondwettelijk referendum in Italië, vandaag, dan staat premier Matteo Renzi een stap dichter bij de exit, doemt een nieuwe crisis in Europa op en jubelt Beppe Grillo, de populist die Renzi 'een zeug' noemde en zijn kiezers 'seriemoordenaars'. Mussolini is dood, de fascistoïde stijl nog lang niet.

Matteo Renzi (41), de jonge sociaaldemocraat die twee jaar geleden premier werd en de dertigers aan zet bracht in een land waar uitgediende mammoeten decennialang de macht bekleedden, had zich de voorbije campagne wel anders voorgesteld.

Waar draait het om? Renzi wil Italië, dat sinds 1946 om de veertien maanden van regering wisselde, eindelijk de stabiliteit bieden die nodig is "om het land weer uit het slop te krijgen". Omdat Kamer en Senaat exact hetzelfde wetgevende gewicht bezitten en kabinetten steeds weer bezwijken onder het steekspel tussen beide huizen, hoopt Renzi schoon schip te maken.

De premier stelt voor dat de Senaat hooguit nog een reflectiekamer wordt, waarvan de leden door de regio's zouden worden afgevaardigd. De senatoren zouden niet langer bezoldigd worden; in het pluche schuilen om aan justitie te ontsnappen, zou ook niet langer kunnen. Een plan waar de modale burger onmogelijk tegen kan zijn, zo redeneerde Renzi.

Beppe Grillo. Beeld AP

Maar er zit nog een tweede luik aan zijn referendum vast, dat veel controversiëler is. De beoogde grondwetswijziging zou ook het kiesstelsel wijzigen, en wel zo dat de grootste partij in de Kamer prompt een bonus krijgt die haar de absolute meerderheid biedt.

Een gevaarlijke concentratie van de macht, vinden tegenstanders. Want laat het complexe systeem dat vandaag nog geldt uitgerekend bedacht zijn - na Mussolini, het fascisme en de Tweede Wereldoorlog - om herhaling te vermijden. Italië, zo waarschuwt het anti-Renzi-kamp, is in het verleden al vaak gevallen voor de lokroep van de luidste schreeuwers - van de Duce over Craxi tot Silvio Berlusconi, alias Il Cavaliere.

'Slechter dan Mussolini'

Dan denkt een beetje toeschouwer dat Renzi's tegenstanders vooral door democratische no- blesse aangedreven worden. Maar zo werkt het niet: hooguit 9 procent van de kiezers begrijpt waar het referendum eigenlijk over gaat, zo heeft onderzoek uitgewezen. Het werkelijke doel ervan is gekaapt door degenen die de premier de laan uit willen, in de eerste plaats de oude stand-upcomedian Beppe Grillo van de eurokritische en populistische M5S, de Vijfsterrenbeweging.

Grillo noemde Renzi bij diens aantreden, in 2014, al "slechter dan Mussolini". Op zijn blog postte de toneelspeler, die de klassieke media al lang bij het straatvuil geparkeerd heeft, bijvoorbeeld een boodschap onder de titel 'Italia 2015-2035': zoals de Duce destijds 20 jaar lang het land onder de knoet hield, zo dreigde ook Renzi te doen, aldus Grillo. Links in beeld stond Mussolini, in het midden de huidige premier, rechts diens voorganger Berlusconi, eveneens vermomd als fascist.

In Grillo's woorden "riekt de democratische dictatuur naar de (beruchte loge, LD) P2 en wordt ze aangetast door de verborgen vrijmetselarij".

Bovendien heeft ze "een lange mars" aangevat "om de burger van zijn grondwettelijke rechten te beroven" en de grondwet "stap voor stap haar legitimiteit te ontnemen."

Dat was vóór de aankondiging van het referendum. De deze week afgesloten campagne was van ander, gewelddadiger en nóg trivialer kaliber. Grillo, niet gehinderd door een overschot aan Über-Ich, bestempelde Renzi onder meer als "gewonde zeug" en riep de Italianen op "te stemmen met hun buik". "Ja, stem met uw buik, niet met uw verstand, dat toch geconditioneerd is!"

Matteo Renzi wordt teruggebracht tot een ordinaire fascist, burgers die níét voor de M5S stemmen tot "seriemoordenaars die het op onze kinderen en kleinkinderen gemunt hebben".

Het is niet wat de premier, van de centrumlinkse Partito Democratico (PD), voor ogen stond. Renzi had zijn politieke lot weliswaar aan de uitkomst van het referendum verbonden (en krabbelde later op halfslachtige wijze terug), lange tijd ging hij ervan uit dat de Sí een gezondheidswandeling zou worden.

Gok à la Cameron

Na Londen, Washington en Parijs (waar niemand het succes van de rechts-conservatieve presidentskandidaat François Fillon voorspeld had) is het nog maar de vraag welke geldigheid opiniepeilingen bezitten. Maar met 30 procent van de kiezers achter zijn naam hield Renzi, oud-burgemeester van Firenze en groot geworden met Machiavelli en Di Medici, redelijk goed stand. De recente goedkeuring van het homohuwelijk zorgde naar Italiaanse normen voor een kleine revolutie en de hervorming van een verouderde arbeidswet beloofde perspectieven te openen voor groei. De pragmaticus Renzi bood zowel de kerk als de vakbonden het hoofd, wat belette hem om ook de vermolmde instellingen onder handen te nemen?

Het was buiten de mood van de burger gerekend. Die heeft amper het gevoel nog een stap vooruit te zetten. Links vindt Renzi te liberaal, rechts noemt hem te zacht voor migranten en Europa. Nu waagt Renzi een gok à la Cameron, die hem met een beetje ongeluk een 'Italexit' zal serveren - al hebben zelfs eurofobe Italianen daar geen trek in.

David Cameron en zijn vrouw Samantha tijdens zijn laatste dag in Downing 10 Street. Beeld AFP

Het was alle hens aan dek dus, de voorbije weken. Niemand minder dan Barack Obama gooide zich onrechtstreeks in de campagne. De demissionaire Obama ontving Renzi op het Witte Huis onder het mom dat hij "het beste voor het einde" had gehouden, Italië.

Op het staatsdiner dienden zich 400 genodigden aan, bij het heffen van het glas aan het begin en op de gezamenlijke persconferentie achteraf vlogen de complimenten over en weer. Dat was maar net het opzet: de Italianen laten zien hoe goed hun premier het wel deed. Zelfs de oppositiepers had er niet van terug.

Brusselse aarzelingen

Ook de voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, is Renzi te hulp gesneld. Aan de Turijnse krant La Stampa zei Juncker te hopen dat de Italianen de voorgestelde hervormingen "niet zouden verwerpen". Volgens de Luxemburger voert Renzi het beleid dat nodig is om Italië weer op het goede spoor te krijgen en zit ook de Italiaanse begroting op koers.

"Ik weet niet of het Renzi helpt als ik zeg dat ik de ja-stem wil zien winnen, maar ik wil liever niet dat de neen-stem het haalt", aldus Juncker. "Italië is een groot land en daar draagt Renzi toe bij, dat moeten we toegeven."

(Terloops: in de aanloop naar de brexit had Obama ook Cameron al ontvangen, net zoals Juncker ook de Brit een hart onder de riem gestoken had. Achteraf bekeken hadden beiden misschien beter hun mond gehouden, aldus commentatoren in de Britse pers.)

Ofschoon de commissievoorzitter Brussel en de lidstaten opriep de Italiaanse premier te steunen, heeft Renzi zelf zich niet altijd een toonbeeld van pro-Europese ingesteldheid getoond. Of correcter, al sinds zijn aantreden uit hij felle kritiek op het door Angela Merkel aangestuurde spaarbeleid.

Matteo Renzi is ook allerminst te spreken over de Brusselse aarzelingen om met geld over de brug te komen voor de opvang van vluchtelingen in de Middellandse Zee. Als hij niet snel bijkomende middelen krijgt voor migratie, veiligheid, jeugd en wetenschappelijk onderzoek, dan dreigt hij met een veto tegen Europa's meerjarig financieel kader 2014-2020.

Reken maar, ook Renzi schuwt het populisme niet. In een poging Grillo en de xenofobe Lega Nord de wind uit de zeilen te nemen, wakkerde hij de anti-Europese gevoelens aan. Zo liet de premier na Trumps zege het Europese vaandel uit zijn kantoor verwijderen en haalde hij scherp uit naar "het dictaat" en "het egoïsme" van "de Europese bureaucratie".

Model voor Trump

Geen institutionele nuances of politieke subtiliteiten dus. De campagne was ondermaats, de kwaliteit van het debat "aberrant", zoals oud-president Giorgio Napolitano op televisie stelde. Oké, als het over demagogie gaat, ligt Grillo nog altijd drie armlengten voor op Renzi. Maar, herinnert Espresso-hoofdredacteur Tommaso Cerno in zijn recente boek A noi! ('Aan ons!'), de premier is evengoed een product van de Italiaanse politiek. En die blijft, hoe we het ook draaien of keren, vatbaar voor fascistische invloeden.

"Italië is geboren met het zwarthemd", stelt Cerno, "en blijft zich laven aan het vruchtwater van het fascisme. Het probeert er zich al zeventig jaar lang van te bevrijden, maar het wil niet lukken."

De providentiële redder des volks, de man die het antisysteem belichaamt en spreekt voor de hele natie? Hij (een zij is er ook in Palazzo Chigi nog niet aan te pas gekomen) blijft een archetypisch, alomtegenwoordig personage: Mussolini was 20 jaar aan de macht, de christendemocraten 50 jaar, Berlusconi nogmaals 20 jaar - en nu heeft die laatste zowaar ook Donald Trump tot model gediend.

"Een sterke leider, daar houden de Italianen van", zegt Cerno. "Hij fascineert hen. Enerzijds biedt zo'n heerschap zekerheid en antwoord, anderzijds ontslaat hij de massa van verantwoordelijkheid."

Het vel van de premier

Ook Matteo Renzi past in het rijtje: door de Senaat te kortwieken creëert de premier de indruk een bepaalde elite te willen afstraffen en zo het volk ter wille te zijn. Maar vreemd genoeg lijkt net dat volk, óók een klassieker, zich nu van zijn redder af te keren en verraad te plegen.

Hoewel de linkse krant La Repubblica nog altijd in een ja-zege gelooft en Renzi zelf zich sterk maakt dat de peilingen, die een overwinning van No voorspellen, ook nu weer ongelijk zullen krijgen, zit er voor de premier geen goede kant meer aan.

Want kijk eens, waarschuwt The Economist, stel dat Renzi wint, dat de grondwet gewijzigd wordt en dat de partij met de meeste stemmen straks het gros van de macht naar zich toe haalt, wat zullen de klassieke formaties dan zeggen als de eer straks Grillo cum suis te beurt valt?

's Mans ambitie is sowieso glashelder: nieuwe verkiezingen uitlokken en als de gesmeerde bliksem zijn eigen beweging in het zadel tillen. Ook dat is pervers en leugenachtig: officieel is Grillo tegen de nieuwe regels voor de Kamer, maar gesteld dat zijn partij de grootste wordt, dan profiteert hij er als eerste van. Het referendum interesseert de komiek niet, het vel van Renzi des te meer.

"Mijn regering wordt geschraagd door het voornemen om Italië te hervormen", zei de premier deze week nog op een persconferentie. "Ook diep in het hart van het land heerst een ongelooflijke drang naar verandering."

Inmiddels hangt de Europese vlag alweer achter Renzi's bureau. Morgen weten we voor hoelang nog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234