Maandag 09/12/2019

Is de paradijsvogel uitgestorven?

Mannelijke popsterren pakken nauwelijks meer uit met extravagante outfits en make-up. Waarom zien we geen durvers, zoals Bowie en Prince, meer op het podium?

Muzikanten hebben zo hun redenen voor hun podiumoutfits. Het kan zijn dat ze willen signaleren dat ze bij een bepaalde muziekstroming horen. Mannen met lange manen en leren jassen vol ijzerwerk zullen waarschijnlijk heavy metal brengen, geen ambient jazz. Anderen tonen graag dat ze bij de tijd zijn, in hippe kleren en de nieuwste limited edition-sneakers. De hitparade barst van zulke types. Sommige muzikanten lijkt kleding dan weer geen moer te interesseren. Ze zien eruit alsof ze in plaats van achter hun toetsen net zo goed achter een kopieerapparaat zouden kunnen staan.

Dan zijn er nog de echte paradijsvogels. Mannen die rondlopen in uitdossingen die op elk kantoor totaal onacceptabel zijn, voor wie hun opzienbarende stijl deel uitmaakt van hun performance. David Bowie was er één, met zijn vooral in de jaren zeventig buitenissige looks. Rode lakleren platformlaarzen, een gebreid lurexpakje met één mouw en één pijp, een vinylkostuum met veren en pailletten - Bowie droeg het allemaal. Later verscheen Prince op het toneel, met hakken, ruches, boa's en kant. Ze waren niet de enigen die in de jaren zeventig en tachtig niet bang waren om uit te pakken met kleding en make-up. Elton John had waanzinnige concertkleding, de bonkige glamrockers van Slade hulden zich in glitterpakken en plateauzolen. Boy George droeg minstens drie kleuren oogschaduw tegelijk en Spandau Ballet had kasten vol brokaat en satijn. Zelfs de testosteronbommen van hairmetalband Mötley Crüe konden niet zonder haarlak, eyeliner en latex leggings.

Uitpakken is gay

In vergelijking met toen lopen de mannelijke sterren van tegenwoordig er maar druilerig bij. Justin Bieber blondeert soms zijn haar of trekt een broek met laaghangend kruis aan, maar erg sensationeel is het allemaal niet te noemen. Justin Timberlake komt tegenwoordig overal in een net pak opdraven. Als hij echt een gekke dag heeft, is het knalblauw, maar meestal houdt hij het bij grijs of zwart. Wat Kanye West betreft, was het al wereldnieuws toen hij in 2011 een bloes uit een vrouwencollectie van Céline aantrok. Geen jurk, ruches, pailletten of veren - alleen een wijde zijden bloes met een ingetogen print. En toch een hoop reuring, meer dan veertig jaar nadat Mick Jagger tijdens een concert in Hyde Park een witte tuniek droeg die vele malen vrouwelijker was dan de creatie van Céline.

Wat de vrouwen betreft, staan de zaken er anders voor. Zij komen nog wel extravagant voor de dag. Lady Gaga spant de kroon met haar knotsgekke kostuums, Sia heeft een verzameling bizarre pruiken. Miley Cyrus, Rihanna en Beyoncé staan nooit op het podium in iets waarin ze ook naar de supermarkt zouden kunnen. Maar bij die drie artiesten mag de kleding dan over the top zijn, niet sexy voor de dag komen is geen optie. Billen en benen moeten zo voordelig mogelijk schitteren in de spotlights. Terwijl uitpakken met sexy kleding voor mannen juist problematisch is. Waarom? Hier komt de lelijke waarheid: omdat dat wordt geassocieerd met homoseksualiteit. Dat geldt niet alleen voor uitdagende outfits, maar ook voor alles wat excentriek of enigszins vrouwelijk is. Daar was vroeger veel minder sprake van. Zelfs de grootste ladykillers liepen rond in loeistrakke jumpsuits, wilde prints en sjaaltjes. Júíst zij. Kijk naar Rod Stewart, Mick Jagger en Aerosmiths Steven Tyler.

Emmanuelle Dirix doceert modetheorie en kostuumgeschiedenis aan de Antwerpse modeacademie en Manchester Metropolitan University. Zij wijst erop dat een aantal decennia geleden bijzonder geklede artiesten niet automatisch het etiket 'gay' opgeplakt kregen. "Een perfect voorbeeld is Elton John. Hij werd geïnspireerd door glamrock, hij had de glitter, de glamour, de gekke brillen. Maar mensen waren oprecht gechoqueerd toen hij ervoor uitkwam dat hij homoseksueel was. Zijn look was destijds een acceptabele vorm van mannelijkheid, vooral voor entertainers en jonge mensen."

Daarbij werd gewoonweg een stuk minder over seksuele geaardheid gesproken. Iedereen die toen opgroeide en zich niet kan herinneren dat artiesten op die manier werden bediscussieerd: dat klopt ook. Zelfs de gay stereotypes deden bij velen geen bellen rinkelen. Dirix: ''Ik kreeg van mijn zeer katholieke tante de single 'Y.M.C.A.' van The Village People, over casual seks tussen mannen. Het was niet dat het er niet toe deed. Maar ze had geen idee. Mensen wisten niet hoe homomannen eruitzagen, ze waren in die tijd onzichtbaar."

Die tijd is voorbij. Er wordt meer gesproken over homoseksualiteit en zaken als fluïde seksualiteit. De acceptatie is toegenomen, zeker onder jongeren. Homo's hoeven zich minder te verbergen. Een goed verkopende artiest als Sam Smith kan ervoor uitkomen dat hij homoseksueel is. Maar toch: "Voor veel mensen is homoseksualiteit nog steeds niet oké." Een platenlabel dat mikt op torenhoge verkoopcijfers zal dus niet zo snel in zee gaan met een mannelijke artiest die zich buitenissig uitdost of vrouwelijke trekken heeft. Een beetje opvallen is goed voor de verkoop, maar van echt afwijken van de norm kan geen sprake zijn. Zo werd onlangs een kandidaat van het Nederlandse tv-programma The Next Boy/Girl Band door een jury van muziekprofessionals meegedeeld dat hij weliswaar goed kon zingen, maar zich te vrouwelijk bewoog voor een boybandlid.

De macht van marketing

De macht van de marketingafdelingen is tegenwoordig enorm, zij bekokstoven aan de hand van focusgroepen en marktonderzoeken hoe de sterren eruit moeten zien. De malaise in de muziekindustrie en de globalisering hebben de speelruimte voor artiesten nog kleiner gemaakt. De grote platenlabels willen op zo veel mogelijk plekken zo goed mogelijk scoren, dus zijn ze er alleen maar conservatiever op geworden. Er is geen plek voor al te bizarre outfits en ook niet voor schandaleuze uitspraken, die door internet ook nog eens in geen tijd de hele wereld over kunnen gaan. Het imago wordt fel bewaakt.

Kunstenaar en ontwerper Christophe Coppens is bekend met de muziekindustrie van nu. Scissor Sisters' Ana Matronic, Beth Ditto, Grace Jones en Róisín Murphy traden op in zijn opvallende kleding en accessoires. Ook Rihanna en Lady Gaga hebben een hoofddeksel van zijn hand gedragen (inderdaad: allemaal vrouwen). Coppens: "Alles is marketing vandaag de dag en de look van een performer is daar onderdeel van. Artiesten stylen zichzelf niet meer, dat doen stylisten. Dikwijls komt er vanuit de popsterren zelf weinig input. Daardoor ziet ook veel er hetzelfde uit." Wie nu denkt dat vroeger veel mainstreambands ook werden aangekleed: dat was zeker niet in dezelfde mate het geval. Hitkanonnen Spandau Ballet en Duran Duran bijvoorbeeld hadden hun zwierige looks eigenhandig gecreëerd. Al werd dat ook toen betwijfeld. De Britse muziekjournalist Mark Ellen schreef in zijn memoires over hun begindagen: "De rockpers klaagde luid dat de nieuwe groepen 'gefabriceerd' waren en dat hun kleding en muzikale richting werden bepaald door slinkse goudzoekers. Nonsens: ze hadden zichzelf gefabriceerd."

Ze zijn er nog wel, de artiesten die volledig hun eigen gang gaan als het op hun outfits aankomt. Róisín Murphy is er één van. Coppens maakte voor haar shows wonderbaarlijke maskers en andere accessoires. "Ze gebruikt kleding en accessoires zonder regels en zonder schroom. She doesn't give a fuck, wil niemand behagen." Maar Murphy heeft het Belgische indielabel Play It Again Sam achter zich, net als overigens de meest gedurfd geklede mannelijke artiest van België van nu: Max Colombie van Oscar And The Wolf. En bij een indielabel is er meer mogelijk dan bij een grote platenmaatschappij. Emmanuelle Dirix: "Artiesten die zich eigenzinnig kleden, bestaan nog steeds, maar ze zijn meer underground omdat er niet dezelfde hoeveelheid geld achter zit. Het is niet waar de mainstream naar kijkt, maar dat betekent niet dat het is verdwenen."

Er zijn overigens wel majors met extravagante types in het bestand, maar dat betreft doorgaans artiesten die vooral lokaal succesvol zijn. World domination ligt voor hen waarschijnlijk niet in het verschiet. Sony Nederland tekende Jett Rebel, die op zijn nieuwste albumhoes poseert in roze pumps. Sony België heeft The Van Jets, de band met zanger Johannes Verschaeve. Hij rockt eyeliner als geen ander en is zeker niet bang voor wat vestimentaire dramatiek. Hoe dan ook: beide performers kleden zich lang niet zo uitzinnig als een Bowie of Prince.

Kurt Cobain

Als het over de teloorgang van opvallende podiumkleding gaat, wordt ook vaak grunge als boosdoener genoemd. Toen Nirvana eind jaren tachtig op het toneel verscheen, zag de rest van de muziekwereld er plots enorm overdressed uit. Waarom jezelf in een lamétenue hijsen als je ook in je mottigste trui kon optreden? Maar de grungers waren niet wars van glamour omdat ze een ouderwets ruig manbeeld wilden neerzetten. Integendeel. Ze traden op in afgeragde jeans omdat het hen om de muziek ging en ze de machoclichés van rock (panterprint, leer, getoupeerd haar) beu waren. Alternatieve rockers als Kurt Cobain en Evan Dando droegen soms zelfs gebloemde jurkjes. Ideeën over mannelijkheid en vrouwelijkheid zijn in de maatschappij steeds in beweging, zoveel is duidelijk.

Nu hiphop mainstream is, heeft ook dat een groot effect op de manier waarop artiesten zich kleden. Emmanuelle Dirix: "De twee mannelijke popsterren die tot nog toe deze eeuw hebben gedefinieerd, zijn Justin Timberlake en Justin Bieber. Dat zijn de bestsellers. Hun looks komen uit de hiphop, ze zijn een gestileerde, witte versie van hiphop. Hiphop is, op een paar uitzonderingen na, een ongelooflijk heteroseksuele cultuur. Mannelijkheid zal daarin niet worden uitgedaagd, want het ergste wat mensen van je kunnen denken, is dat je homo bent." En dus blijven de broeken baggy, de shirts groot en de make-up in de kast.

Dat wil zeggen: meestal. Hiphopsensatie Young Thug staat op de cover van zijn laatste album in een vloerlange lavendelblauwe jurk met ruches. Het was niet de eerste keer dat hij vrouwenkleding droeg, hij was eerder te zien in jurkjes en minirokken. Young Thug in een promovideo voor Calvin Klein: "In my world, you can be a gangsta with a dress or you can be a gangsta with baggy pants." Wat zijn geaardheid betreft, ziet het ernaar uit dat Young Thug hetero is: hij heeft een verloofde en zes kinderen. Hoe dan ook kreeg hij online een hoop lelijke scheldpartijen te verduren. Maar hij ontving ook lof voor zijn durf en werd geleken met David Bowie en Prince. Het feit dat hij werd ingehuurd voor een Calvin Klein-campagne toont dat hij geen outcast is.

Het is echter onwaarschijnlijk dat Young Thug net zo'n effect op de kledingstijl van fans zal hebben als Bowie in de seventies. Emmanuelle Dirix: "Je had destijds echt een fancultuur, mensen namen alles over van hun idolen. Glamrock inspireerde in de jaren zeventig het hele leven, het bleef niet alleen bij de muziek. Iemand als Prince heeft de stijl van glam opgepikt en erop voortgeborduurd." Christophe Coppens beaamt dat: "Artiesten als Bowie maakten trends." Nu zijn fans niet meer zo snel geneigd alles van een artiest over te nemen. Ze luisteren nu eens naar het ene, dan weer naar het andere. Volledige toewijding is zeldzaam. De kans is dus kleiner dat één paradijsvogel zorgt voor meerdere paradijsvogels, die na verloop van tijd hun eigen unieke verenpak ontwikkelen.

Buiten de commercie, de invloed van hiphop en verschuivende ideeën over mannelijkheid is er nog iets wat in de weg staat van hedendaagse flamboyantie. Dat is het gebrek aan rebellie bij jongeren. Ze hebben geen behoefte om te choqueren. Emmanuelle Dirix: "Hun ouders hebben drugs gebruikt en zijn massaal gescheiden. Waar moeten zij nog tegen rebelleren? Het meest rebelse dat ze kunnen doen is een huis kopen en monogaam zijn." Sterren als Taylor Swift en Ed Sheeran, die meer geïnteresseerd zijn in verkoopaantallen dan in grenzen opzoeken, passen in dat beeld. Sheeran (overigens steevast in jeans gehuld) in een interview met muziekjournaliste Sylvia Patterson: "Ik wil de cijfers weten. Zo zijn we allemaal. Taylor Swift weet alles over alles. Ze stuurde me vandaag de voorspellingen van haar verkoopcijfers in Groot-Brittannië en de VS. [...] Popsterren zijn vandaag de dag gewoon verstandiger."

Veel jongeren hebben dus niet de aandrang om zich te buiten te gaan aan glitter en latex. Maar degenen die het eventueel wel zien zitten, aarzelen misschien. Social media maken dat mensen constant bekeken worden, iedereen kan zien hoe een ander erbij loopt en wat hij uitspookt. Dirix: "Iedereen wordt online gemonitord en iedereen die buiten de lijnen valt, wordt aangepakt. Je bent in of uit. We zijn kuddedieren, nu meer dan ooit." Dan vergt het nogal wat lef om groots te experimenteren met je voorkomen.

Internet heeft niettemin één groot voordeel. Bowie en Prince zijn er niet meer, maar hun video's staan nog online. Zoals die van Prince op de Video Music Awards van 1991, in een geel kostuum van opengewerkt materiaal. Hij zingt 'Gett Off', tussen bijna-naakte dansers, en als hij zich omdraait, blijkt dat zijn billen alleen worden bedekt door de dunste doorzichtige stof. Of de video van Bowie die 'Starman' in 1972 ten gehore brengt bij Top of the Pops. Hij draagt een gewatteerd pakje en rode veterlaarzen. Af en toe drapeert hij zijn arm om de schouders van gitarist Mick Ronson, op zijn beurt gekleed in een nauwsluitend gouden ensemble. Iedereen die mistroostig wordt van Ed Sheeran in zijn spijkerbroek, of Justin Bieber met oversized T-shirt, kan hier zijn hart nog ophalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234