Donderdag 09/07/2020

Voor u uitgelegdCoronacrisis

Is Covid-19 al gemuteerd? Hoelang kan het overleven op een deurklink? Wat we wel en niet weten over het virus

Beeld GI

Dat Covid-19 een virus is waartegen niemand antistoffen had, staat vast. Maar wat weten we op dit moment nog zeker? En wat weten we totaal niet? Kan je besmet raken als iemand in je buurt ademt? Of via een deurklink? Waarom worden sommige mensen ernstig ziek? Zal dit coronavirus ooit uitgeroeid worden? Experten leggen uit.

Wat we zeker weten over het coronavirus

Is Covid-19 besmettelijker dan het griepvirus?

Professor Hans Nauwynck, hoofd labo virologie van de faculteit diergeneeskunde (UGent): “Op basis van Chinese en Europese gegevens weten we dat één coronapatiënt gemiddeld twee tot drie andere personen besmet. Die zogenaamde R-waarde is vergelijkbaar met die van bepaalde griepvirussen. Covid-19 is dus een ‘goede’ spreider maar niet besmettelijker dan griep, als we louter kijken naar de R-waarde. Covid-19 is met andere woorden geen superbug.”

“Dankzij de lockdown is de R-waarde in ons land al gezakt tot 0,8, wat goed nieuws is. Eén besmet persoon infecteert nu minder dan een andere persoon, wat betekent dat de viruscirculatie aan het krimpen is.”

Hebben oudere mensen meer kans om besmet te raken?

Steven Callens, professor infectieziekten (UGent): “Neen, maar de leeftijd heeft wel een invloed op de manier waarop de infectie verloopt. Het risico op complicaties is groter, niet alleen als gevolg van de hogere leeftijd maar ook door onderliggende aandoeningen die oudere mensen vaker hebben.”

Wanneer is een geïnfecteerd persoon het meest besmettelijk?

Volgens viroloog Steven Van Gucht zijn personen het besmettelijkst net voor en bij het uitbreken van symptomen. “Als je coronasymptomen hebt, informeer dan zo snel mogelijk iedereen met wie je twee dagen voordien contact had.”

Uit een nieuwe studie, die gepubliceerd werd in het gerenommeerde tijdschrift Nature Medicine, blijkt dat iemand die geïnfecteerd is met Covid-19 meestal net voor het uitbreken van de symptomen al iemand heeft besmet. In 44 procent van de gevallen vond de besmetting plaats voor het optreden van de symptomen. Bij 56 procent gebeurde de besmetting door mensen die al ziek waren.

Professor Hans Nauwynck.Beeld RV

Kan je blijvende lichamelijke schade overhouden aan een ernstige infectie?

Professor Nauwynck: “Dat kan zeker. Op longfoto’s van bepaalde patiënten zie je dat de longen op bepaalde plaatsen zwaar aangetast zijn. Dit kan leiden tot littekens in de longen. Zeker bij oudere mensen is het vermogen om de beschadigde organen te herstellen, niet groot. Het kan dus best zijn dat ze met minder longcapaciteit verder moeten leven.”

Kan je een tweede keer besmet raken met het coronavirus?

Professor Nauwynck: “Dat kan. Typisch voor respiratoire virussen is dat je na enkele maanden weer openstaat voor een infectie. Als je na vier tot zes maanden een tweede keer in contact komt met het virus, zal het zich nog wel vermeerderen in de neus maar veel minder in de longen. De longen zijn langer beschermd omdat er meer antistoffen ter hoogte van de longen aanwezig blijven dan in de neus. De gevolgen van een nieuwe infectie zijn dus kleiner. Heel erg is het met andere woorden niet als je een tweede keer besmet raakt.”

“Bovendien is het zo dat je immuunsysteem bij een tweede infectie sneller zal reageren (boost-reactie). Dat gebeurt al na drie tot vijf dagen, terwijl het de eerste keer pas een week na de start van de symptomen in actie schiet.”

Kunnen handhygiëne en ‘social distancing’ beschermen tegen het virus?

Professor Callens: “Dat brengt zeker op. Covid-19 is weliswaar een nieuw virus maar het gedraagt zich zoals elk virus dat zich via luchtdruppeltjes verspreidt. Afstand houden van elkaar is dus wel degelijk nuttig.”

Is Covid-19 al gemuteerd?

Professor Callens: “Ja. Alle virussen muteren constant, al is het nu ook niet zo dat Covid-19 intussen een groot zombie-virus is geworden dat ons allemaal zal verslinden. Bij een mutatie gebeurt er altijd een fout in de overschrijving van genetisch materiaal, waardoor het virus minder fit wordt en minder ziektes zal veroorzaken. Al zou ik er nu ook niet op rekenen dat de mutatie van het virus ervoor zal zorgen dat het niet meer schadelijk is.”

Wat we misschien weten over het coronavirus

Hoe verspreidt Covid-19 zich?

Professor Callens: “Het staat vast dat Covid-19 zich via druppeltjes verspreidt, maar de grote discussie gaat over de grootte van de druppels. In de jaren dertig van de vorige eeuw hebben onderzoekers heel categoriek een onderscheid gemaakt tussen droplet-infecties en aërogene virusinfecties, waarbij de eerste soort infecties de besmetting overdragen via grote druppels en de tweede via kleine. Maar die indeling is zéér arbitrair. Zo werkt de natuur niet. Het is niét zo dat dit coronavirus zegt: ‘Ik werk enkel met grote druppels’. Waarschijnlijk verspreidt Covid-19 zich via kleine druppels, grote druppels én alles daartussen.”

Hoe gevaarlijk is het als iemand in je buurt niest of hoest? 

Professor Callens: “Dat hangt er vanaf. Het virus zal zich altijd op dezelfde manier gedragen maar hoe het van de ene persoon op de andere wordt overgedragen, is afhankelijk van de omgeving. Het hangt er bijvoorbeeld van af of je binnen of buiten bent.”

“Stel dat iemand binnenshuis niest, bij kamertemperatuur en dus in een windstille omgeving. De kleine druppeltjes uit de mond van die persoon zullen verdampen, terwijl de grote druppels op de tafel en de klinken terechtkomen. Als diezelfde persoon buiten niest, zullen de dikke druppels onmiddellijk op de grond terechtkomen waar de kans op contact klein is. De kleine zullen nog sneller verdampen dan binnen maar ook een grotere afstand kunnen afleggen. En hoelang het virus in de lucht kan overleven, weten we niet.”

Kan je besmet raken als iemand in je buurt ademt?

Professor Nauwynck: “Dat is nu de grote discussie. Het is nog koffiedik kijken. De vraag is hoe je het moet bewijzen. Als het om dieren gaat, kan je dat uittesten. Met katten is er wel geëxperimenteerd. De besmette kat werd in de ene kooi gezet, waarna onderzocht werd of de kat in de andere kooi geïnfecteerd raakte. Dat bleek slechts in één op de drie gevallen zo te zijn, wat erg weinig is.”

Kan je tijdens het vrijen besmet raken als je elkaar niét zoent?

Professor Callens: “Als je elkaar tijdens de seks niet zoent én alle contact met de bovenste luchtwegen vermijdt, is de kans klein. Al ben je op dat moment natuurlijk wel dicht bij die andere persoon, wat het risico op besmetting verhoogt.”

Is anderhalve meter afstand houden van elkaar voldoende?

Professor Callens: “Dat hangt af van de omstandigheden. Of je buiten of in een kamer met elkaar aan het praten bent, maakt al een verschil. Het virus zal zich op een andere manier van de ene naar de andere bewegen. Als er buiten veel wind is, zal de concentratie van het virus sneller verminderen. In een zeer warme omgeving zal het virus sneller verdampen.”

Heeft het dragen van een mondmasker zin?

Professor Callens: “In het begin van de epidemie ging men er vanuit dat het enkel voor besmette personen nuttig was om een mondmasker te dragen: het zou ervoor zorgen dat ze geen anderen konden besmetten. Waar men toen misschien niet genoeg rekening mee heeft gehouden, is dat elke kansvermindering een kansvermindering is. Hoe meer wijd verspreid de epidemie is, hoe beter mondmaskers waarschijnlijk gaan werken. Als 10% van de bevolking besmet is en iedereen draagt een masker, is de kans dat iemand met een masker besmet is, ook 10%. Dus nu zou het dragen van een mondmasker zin kunnen hebben, terwijl dit in het begin van de epidemie waarschijnlijk niet zo was. Maskers zullen ook nuttiger zijn in bepaalde situaties, bijvoorbeeld als je met veel mensen in een kleine ruimte zit.”

Kan een besmet persoon zijn huisdier besmetten?

Professor Nauwynck: “Mogelijks kunnen bepaalde diersoorten, zoals een kat of een fret, geïnfecteerd worden. Dit is gebaseerd op experimenten in een laboratorium waarbij honderdduizend partikels van Covid-19 in de neus van het dier ingebracht werden. Daarna bleken de kat en de fret geïnfecteerd te zijn, maar het varken, de kip en de eend niet. Slechts de helft van de honden was besmet, wat wijst op een beperkte gevoeligheid.”

Steven CallensBeeld rv

Wat we zeker niet weten over het coronavirus

Hoelang kan het virus overleven op een deurklink of een winkelkar?

Professor Callens: “Het is zeker dat Covid-19 een tijd kan overleven op oppervlaktes, maar hoelang precies is moeilijk te zeggen. Als wetenschappers in een labo onderzoeken hoelang het virus overleeft op oppervlaktes, houden ze zoveel mogelijk parameters constant en dat kan je in het echte leven niet. Om een finaal antwoord te kunnen geven, zijn er meer en langere studies nodig. Dat kan op dit moment nog niet omdat het virus nog zo jong is. Op termijn zullen veel vragen beantwoord worden. Intussen varen we wel niet helemaal blind, omdat we gebruiken wat we weten uit het verleden van andere virussen om dit virus aan te pakken.”

Wat zijn de symptomen van Covid-19?

Dokter Roel Van Giel van huisartsenvereniging Domus Medica: “Wat de symptomen van Covid-19 precies zijn, is moeilijk te zeggen omdat ze sterk verschillen van patiënt tot patiënt. In het kader van de exitstrategie wil men nu iedereen gaan testen die luchtwegensymptomen vertoont en bij wie een griepaal beeld wordt vastgesteld. Maar er zijn ook patiënten die buikloop hebben of hun smaak- en reukzin verloren hebben.”

Professor Callens: “Typisch voor een epidemie is dat de definitie van wie een verdacht persoon is, in de loop van de epidemie verandert. In het begin dacht men dat je koorts moest hebben en uit China of Italië moest komen. Het criterium koorts is weggevallen en besmette mensen kunnen intussen van overal komen.”

Hoelang is de incubatietijd van Covid-19?

Professor Nauwynck: “De incubatietijd, de periode tussen de besmetting en de eerste symptomen, is moeilijk in te schatten. Bij mensen kan je dat niet experimenteel gaan bepalen, terwijl je dieren wel kan infecteren om daarna de tijd te berekenen tot ze ziek worden.” 

De incubatietijd van Covid-19 wordt nu geschat op gemiddeld 5,2 dagen. Soms kan dat wat korter zijn, soms wat langer.

Waarom maakt het virus sommige mensen ernstig ziek en anderen niet?

Professor Callens: “Dat wordt nog onderzocht en kan verschillende redenen hebben. Het zou te maken kunnen hebben met een verschil in genetische achtergrond waardoor het immuunsysteem van de ene mens anders reageert dan de andere. We weten dat het verloop van bacteriële infecties en van andere virale infecties ook anders is, afhankelijk van de genetische achtergrond.”

Hoelang blijft een geïnfecteerd persoon besmettelijk?

Professor Callens: “Dat is zeer moeilijk te zeggen, omdat er nog maar een paar kleine studies gebeurd zijn. We weten wel dat Covid-19 na zeven tot tien dagen niet meer te kweken is in het laboratorium. Maar dat zijn omstandigheden in een labo, terwijl er in het echte leven veel meer factoren meespelen. We gaan er nu vanuit dat je veertien dagen na de eerste symptomen het virus niet meer kan overdragen.”

Hoeveel mensen zijn besmet zonder dat ze symptomen hebben?

Professor Callens: “Hoeveel mensen drager zijn van het virus maar geen symptomen hebben, weten we niet. In welke mate zij bijdragen tot de verspreiding van het virus, is ook koffiedik kijken.”

Zijn er al medicijnen waarvan bewezen is dat ze werken?

Bart Lambrecht, longarts UZ Gent en directeur ontstekingsziekten Vlaams Instituut voor Biotechnologie: “Neen, maar wereldwijd wordt er wel massaal getest. In België lopen er op dit moment vijf studies, onder andere met antibiotica, schimmelmiddelen en antivirale middelen. In het UZ Gent testen we nu of reumamiddelen ziekenhuispatiënten kunnen helpen die zuurstoftekort hebben maar nog niet op intensieve liggen. Vijftien Belgische ziekenhuizen nemen aan deze studie deel. De resultaten bij de eerste veertig patiënten zijn alvast spectaculair. De reumamiddelen zorgen ervoor dat de de ernstige ontstekingen die we in het bloed vaststellen, naar beneden gaan.”

“De patiënten nemen allemaal vrijwillig deel aan de studie. Hen wordt goed uitgelegd dat het om een nieuwe ziekte gaat, dat we dénken te weten hoe die behandeld moet worden en dat een studie nodig is om dat zeker te weten. Voor de rest krijgen zij nog steeds de best mogelijke zorg. Het testmedicijn geven we bovenop de standaardbehandeling.”

Is het coronavirus dodelijker dan griep?

Professor Nauwynck: “Dat weten we niet omdat we geen juiste cijfers hebben over het correcte aantal sterftegevallen. Iedereen is het erover eens dat het sterftecijfer dat China opgeeft, een zware onderschatting is. Maar anderzijds is het sterftecijfer van ons land een zware overschatting omdat álle overlijdens in de rusthuizen meegeteld worden. Ook in het verleden werd al vastgesteld dat er in het voorjaar een hogere mortaliteit is bij oudere mensen. Wat het verschil is met dit voorjaar, weten we niet en dat is heel jammer.”

“Vergelijken met het jaarlijkse aantal doden door griep is sowieso moeilijk, want ook de cijfers van het aantal doden door het influenzavirus zijn niet meer dan een schatting.”

Klopt het dat het virus zal verdwijnen als het warmer weer wordt?

Professor Callens: “Dat is koffiedik kijken. Wat wel zeker is, is dat er veel meer factoren meespelen dan alleen het klimaat. Onder andere hoeveel mensen er nog besmettelijk zijn, is heel belangrijk.”

Komt er een tweede uitbraak in de herfst of in de winter?

Professor Callens: “Wanneer is er een volgende uitbraak van het virus zal zijn, is niet te voorspellen. Wat wél zeker is, is dat er verschillende golven zullen zijn.”

Zal dit coronavirus ooit volledig uitgeroeid kunnen worden?

Professor Callens: “Dat weten we niet. Dat zal ervan afhangen hoeveel mensen er immuun zijn, of er een vaccin gevonden wordt en of het virus een ‘dierenreservoir’ heeft. Sommige virussen, zoals griep, kunnen zowel mens als dier infecteren. Denk maar aan varkensgriep en vogelgriep. Omdat het onmogelijk is om alle zoogdieren, vogels en mensen te vaccineren, zal een virus met zo’n dierenreservoir dus niet uit te roeien zijn. Wellicht heeft Covid-19 ook een dierenreservoir.”

“Het humane pokkenvirus werd in de jaren 1970 uitgeroeid. Ook mazelen en polio staan op de lijst om uitgeroeid te worden: dat zal afhangen van de vaccinaties. Maar dit zijn allemaal ziektes zonder dierenreservoir.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234