Maandag 25/05/2020

Belgische Overheid

Is België dan toch écht een 'failed state'?

Een Belgische militair bewaakt de toegang naar Brussels Airport na de aanslagen in Brussel en Zaventem van enkele weken geleden.Beeld reuters

Buitenlandse analyses over België lijken gratuit. Het is makkelijk scoren op kap van een land zo groot als een zakdoek en zo complex als een Rubiks kubus. Maar wat als die analyses er toch niet naast zitten? We maken tegenwoordig van alles een boeltje.

Laat ons eerlijk zijn: je krijgt amper uitgelegd wat er deze weken gebeurt in België. Een kleine, niet volledige bloemlezing: de cipiers zijn, voor de zoveelste keer, aan het staken. In het eerste warme weekend van het jaar staat een trein drie uur stil zonder airco. Aan de luchthaven is het uren aanschuiven omdat iedereen per se gecontroleerd moet worden. Het duurt weken voordat iedereen inziet dat dit niet werkt. En als Turkije een terrorist arresteert, laten wij die weer lopen, zodat hij later een aanslag kan plegen in Brussel. Dit moet België zijn.

Na dit blunderfestival dringt de vraag zich op: zijn we in ons land vandaag niet meer in staat om een aantal basistaken uit te voeren? En hoe is het dan zo ver gekomen?

Een punt waar zowat alle gecontacteerde experts op wijzen: de besparingsdrang van de laatste decennia. In een context van economische crisis en strengere begrotingseisen is het moeilijk om hervormingen door te voeren. Brice De Ruyver, criminoloog van de UGent: "Wanneer het over justitie, politie en veiligheid gaat, is er decennialang niet of nauwelijks meer geïnvesteerd. Na de affaire-Dutroux is opnieuw wat geld vrijgemaakt, maar de achterstand maak je niet zomaar goed. Hooguit is er wat geremedieerd. Kijk naar de gevangenissen. Er zijn er een paar bijgebouwd. Maar dat neemt niet weg dat andere hopeloos verouderd blijven."

Al is alles terugbrengen tot besparingsdrang ook niet juist. België blijft een van de rijkste en meest welvarende landen ter wereld en heeft een torenhoog overheidsbeslag.

Vergroeid met het systeem

Wat loopt er dan nog mis? Een anekdote: tijdens de persconferentie van premier Charles Michel, meteen na de aanslagen in de hoofdstad, vroeg een Italiaanse journalist of het geen goed idee is om eens 'iets' te doen aan onze staatsstructuur. De man werd net niet uitgelachen om zijn vraag, die niet meteen van veel kennis van onze rijke geschiedenis aan staatshervormingen sprak.

Maar heeft hij de facto geen punt? Zij we niet allemaal zo vergroeid met ons systeem dat we de absurditeiten niet meer zien? "Zeker. We staan er niet meer bij stil, maar we maken het onszelf lastig", vertelt Luc Huyse, socioloog van de KU Leuven. "Er zijn bevoegdheden die versnipperd zitten over zeven regeringen. Hoe kan dat efficiënt werken?"

Acties en stakingen bij de NMBS volgen elkaar op.Beeld photo_news

Om nog te zwijgen over de kost. Rik Daems, parlementslid voor de liberalen, heeft onlangs, in het kader van een opleiding aan de KU Leuven, onderzocht of er een verband is tussen de moeilijk te temmen overheidsuitgaven en de voortschrijdende federalisering. Het antwoord is ja. Uit dit besluit kunnen zowel de fans van meer als van minder België moed putten, maar wat vaststaat is dat er nu te veel geld verdwijnt door de inefficiënties van massaal dubbel werk op de verschillende niveaus. De Ruyver: "Altijd en overal die communautaire balans bewaken heeft ons veel geld gekost. Van de wafelijzerpolitiek tot de zesde staatshervorming."

Wat ook niet kan ontbreken in de top van grootste obstakels in België is de macht van de vakbonden. Of het nu bij de cipiers, de ambtenaren of de spoorwegen is. Een deel van de oplossing, althans voor de rechtse partijen, is de snelle invoering van een gegarandeerde dienstverlening. Bij de gevangenissen lijken daar weinig tegenargumenten voor. Het gaat om de zorg voor mensen die zichzelf niet kunnen redden. Net zoals in zieken- en rusthuizen, waar gegarandeerde dienstverlening al bestaat. Bij de spoorwegen ligt dit toch iets anders.

Politie en militairen komen aan in de gevangenis van Vorst. Ze moeten er het werk van de stakende cipiers overnemen.Beeld photo_news

Iedereen heeft weleens gevloekt wanneer hij na een lange werkdag en een sprint naar het station opeens overal rood ziet opdoemen op de aankondigingsborden. Tegelijk leert wetenschappelijk onderzoek dat er alsmaar minder (spoor)stakingen zijn en dat ze ook steeds minder lang duren. In de jaren 50 was het bijna elke dag ergens prijs, maar toen bestonden Facebook en Twitter nog niet om hierover te spreken. De acties zijn een stuk zichtbaarder, ook omdat ze vaker de mobiliteit treffen. Huyse: "In heel Europa is de macht van de vakbonden eigenlijk tanende, ook bij ons, omdat ze door de politiek worden tegengewerkt."

De bonden aanwijzen als de bron van alle kwaad is dus te kort door de bocht. Sowieso blijken groene of rode hesjes niet nodig om het land plat te leggen. De staking van de luchtverkeersleiders van Belgocontrol kwam er als reactie op een nieuw sociaal akkoord. Hetzelfde bij de cipiers. De boze truckers die begin vorige maand de autostrades blokkeerden omwille van de kilometerheffing werden officieel veroordeeld door hun vakbond.

Raken we dan hopeloos in de knoop en is dat etiket van 'failed state' misschien wel verdiender dan we willen toegeven? "Dat is totale flauwekul", reageert Jelte Wiersma, de correspondent van het Nederlandse magazine Elsevier in Brussel. "België heeft een aantal problemen, dat is zeker. Jullie hebben veiligheid te lang verwaarloosd. De vakbonden hebben te veel macht. Er moeten dringend hervormingen komen in de sociale zekerheid. Maar tegelijk hebben jullie zoveel troeven. Als je België een failed state wilt noemen dan moet je ook eens naar al de andere kijken. In het VK stijgt het aantal ongeletterden. De gezondheidszorg komt er nog niet tot aan jullie knieën. In Duitsland storten de plafonds van een nieuwe luchthaven na een paar dagen in. Zijn dat dan ook failed states? Ik denk dan eerder aan Griekenland."

De Ruyver beaamt: "Als je elk probleem apart bekijkt is het ernstig, als je ze allemaal samen neemt dat wordt het zeer, zeer ernstig. Maar we moeten opletten dat we niet alles op een hoopje gooien. België is geen failed state. De recente aanslagen hebben wel een reeks knelpunten vol in de schijnwerpers gezet. Die oplossen zal nog een poos duren."

Ook de luchtverkeersleiders van Belgocontrol op de luchthaven van Zaventem gingen dit jaar al in staking.Beeld Tim Dirven

Belgische blunders

VEILIGHEIDSKORPS

Wat is er aan de hand?
Het Veiligheidskorps van de FOD Justitie, dat instaat voor de overbrenging van gedetineerden van hun cellen naar de zittingszalen in gerechtsgebouwen, maakte maandag nog een opvallend statement tijdens het proces tegen de terreurcel van Verviers. Stipt om 16 uur hielden de bewakers het voor bekeken, omdat ze geen overuren meer willen doen. Waardoor het proces noodgedwongen opgeschort moest worden. Het korps bestaat uit 450 personeelsleden. De problemen situeren zich vooral in Brussel, waar er voortdurend spanningen zijn tussen het korps en de politie. De leden van het korps zijn niet te spreken over hun werkregeling en zijn bijzonder onzeker over hun statuut. Op 18 mei wordt besproken hoe ze zullen worden ingelijfd bij de federale politie.

Hoe lang sleept het al aan?
Het probleem in Brussel bestaat al sinds de oprichting in 2002. Om de haverklap waren er vervelende acties. Vaak waren die het gevolg van "aanhoudende pesterijen door de politie".

Hebben de stakers een punt?
Meestal wel. De samenwerking met de politie is al 14 jaar lang over de hele lijn een mislukking omdat er geen strategie op papier staat.

Waarom geraakt het niet opgelost?
De minister van Justitie maakt zich al maanden boos op het korps, toch blijft de chaos duren. Er is een gebrek aan leiderschap, motivatie en verantwoordelijkheidszin. De ambtelijke mentaliteit van de leden staat ook haaks op de flexibiliteit die nodig is om in te spelen op de onvoorspelbare gang van zaken in een gerechtsgebouw.

Wat moet er veranderen?
Misschien ligt de oplossing wel in een opname van de leden van het Veiligheidskorps bij de federale politie. Zo zouden de ruzies en pesterijen moeten stoppen. Voorwaarde: het nieuwe statuut zal de leden moeten bevallen.

POLITIE

Wat is er aan de hand?
"Het hoofdprobleem is een ernstig personeelstekort. De lokale en federale politie tellen samen 50.000 manschappen. Met de taken die we nu moeten uitvoeren, zijn dat er 10.000 te weinig", zegt Carlo Medo van vakbond NSPV. "Te weinig personeel doet ook écht politiewerk, dicht bij de mensen. Er is bovendien voortdurend capaciteitsverlies bij de politie door stakingen in de gevangenissen en bewakingsopdrachten aan de grenzen." De politie klaagt ook over een gebrek aan werkmiddelen. Binnenlandse Zaken belooft veel, maar door lijzige aankoopprocedures en beperkt budget verandert er

Hoe lang sleept het al aan?
Sinds de hervorming van de politie, nu 15 jaar geleden, duiken regelmatig problemen op.

Hebben de klagers een punt?
Ja, want de politie vraagt niet het onmogelijke. Veiligheid kost nu eenmaal geld. "We wachten op een duidelijke visie van de overheid, die moet bepalen wat onze taak precies is", zegt Medo. "De sfeer waarin politiemensen nu moeten werken, is vaak negatief. We staan onder zware druk en vangen veel kritiek, zoals bij de terreuronderzoeken. Onterecht. En er wordt aan alle kanten geknaagd aan ons statuut. Dat demotiveert."

Waarom geraakt het niet opgelost?
Medo: "Omdat onze organisatie te log is. Te veel en te trage administratie, te ambtelijk op het vlak van personeelsbeleid. De regering moet haar beloften sneller nakomen."

Wat moet er veranderen?
De politie moet weer naar haar basisopdracht: meer agenten op straat, minder volk aan bureaus. De regering zal nu eenmaal meer budget moeten vrijmaken en de personeelskaders moeten opvullen. "Er moet ook eenheid van commando komen", vindt Medo. "De 196 politiezones zijn nu evenveel baronieën."

BELGOCONTROL

Wat is er aan de hand?
Terwijl iedereen nog naar adem hapt na de aanslagen in Brussel, melden de luchtverkeersleiders zich massaal ziek. Gevolg: het hele luchtverkeer draait in de soep. Oorzaak: voormalig minister van Mobiliteit Jacqueline Galant (MR) past hun gunstige pensioenvoorwaarden aan. Voortaan worden zij op hun 55ste op non-actief gezet. Tot ze echt op pensioen gaan, krijgen ze ongeveer 85 procent van hun loon. Dat pensioen lag aanvankelijk op 60 jaar, intussen op 63 jaar. De luchtverkeersleiders eisen ook al lang versterking: meer personeel en meer investeringen in systemen.

Hoe lang sleept het al aan?
Sinds 2011. De regering-Di Rupo trok de pensioenleeftijd al op van 60 tot 62 jaar. Dat zorgde voor ongerustheid bij de luchtverkeersleiders. In 2014 volgde een voorlopig akkoord tussen Belgocontrol en de vakbonden. Voor luchtverkeersleiders die tussen 2014 en eind 2016 op non-actief worden gezet maar onvoldoende dienstjaren hebben voor een volledig pensioen, wordt een individuele regeling getroffen. Voor wie tussen 2017 en 2019 op non-actief wordt gezet, wordt een algemene regeling getroffen. Dit akkoord loopt tot 2019, de regering-Michel moest dus nog een definitieve regeling uitwerken.

Hebben de stakers een punt?
De job van luchtverkeersleider is belastend en mentaal zwaar: elke foute inschatting kan mensenlevens kosten. Van de 3.700 gegadigden vorig jaar mochten er slechts 10 beginnen. Maar daar staat dan ook een riante vergoeding tegenover.

Waarom raakte het niet opgelost?
De oplossing lag in het gespreid invoeren van werken tot 58. Pas tegen 2030 moet dat volledig doorgevoerd zijn. De regering moet dit voorstel wel nog definitief goedkeuren. De financiële situatie van Belgocontrol is erop vooruitgegaan, waardoor er volgend jaar nog eens 30 personeelsleden extra kunnen komen.

Wat moet er veranderen?
Voer minimale dienstverlening in, was de roep na de wilde actie van de luchtverkeersleiders. Maar ook die oplossing kent grenzen: ook als maar een deel van de luchtverkeersleiders staakt, kent het luchtverkeer flinke hinder. Dat was het geval bij de laatste staking.


HET SPOOR

Wat is er aan de hand?
Zwaar tegen de zin van de bonden heeft de spoordirectie eenzijdig maatregelen doorgedrukt om het personeel harder te laten werken. Tegelijk is de dotatie teruggeschroefd en vraagt de regering in haar hervormingsplan dat de productiviteit elk jaar met 4 procent stijgt. Gevolg: 6.000 banen weg tegen 2018, harder werken met minder middelen. In januari steeg de stakingskoorts naar ongeziene hoogte. Liefst vijf dagen zou het spoor worden lamgelegd. Uiteindelijk bleef het bij twee en staakten enkel de Franstalige vakbonden. De directie en de bonden - behalve de socialistische spoorbond - kwamen achteraf overeen dat de volgende drie jaar 2.000 in plaats van 6.000 jobs zullen verdwijnen. Stakingen zijn niet van de baan: op 24 juni legt de socialistische spoorbond alweer het werk neer. Specifiek valt het schrappen van de 38 urenweek slecht.

Hoe lang sleept het al aan?
Al sinds de regering-Michel in het zadel zit, laten de spoorbonden zich horen. Maar volgens spoorwegjournalist Herman Welter hebben ze altijd al gestaakt tegen elke hervorming.

Hebben de stakers een punt?
Vakbonden moeten vechten voor de werkgelegenheid. "Maar de meeste NMBS-personeelsleden zijn statutair benoemd en worden niet zomaar ontslagen", zegt Welter. "Ze krijgen misschien wel een andere functie of kunnen vroeger met pensioen gaan." Schermen met ontslagen is dus niet fair. "Waarom zijn ze zo bang voor verandering? De mensen in het veld moeten daarom niet verminderen, wel het waterhoofd van de spoorwegen dient aangepakt."

Waarom raakt het niet opgelost?
Volgens de vakbond omdat er geen goed sociaal overleg is. "Als het overleg een schertsvertoning is, moet men niet verbaasd zijn dat er sociale onrust is", zegt Luc Piens (ACV). Welter wijst dan weer op een gebrek aan politieke moed. "De ministers moeten een duidelijke visie op mobiliteit ontwikkelen. Tot nog toe is er altijd wat gerommeld in de marge. De politiek heeft de problemen dan ook te lang laten aanslepen, zodat er nu plots enorme ingrepen nodig zijn." Tegelijk: zodra dat er verandering is, steigeren de bonden.

Wat moet er veranderen?
De regering ziet heil in een minimale dienstverlening bij het spoor. Ze legde dat ook vast in haar regeerakkoord. "Hoe ga je dat uitwerken?", vraagt professor Stakingsrecht Patrick Humblet (UGent) zich af. "Mensen moeten wel nog altijd de kans hebben om te protesteren. Op de sporen staan en wegblokkades opwerpen zijn al strafbaar."

GEVANGENISWEZEN

Wat is er aan de hand?
Het gevangeniswezen en zijn personeel moet zichzelf opnieuw uitvinden. De vakbonden moeten redelijker worden en geduld oefenen, maar het ministerie van Justitie moet dan ook spoedig uitvoeren wat het belooft.

Hoelang sleept het al aan?
Sinds 1980 beloofden ministers van Justitie beterschap, maar meer dan wat lapwerk werd het niet. Er werden intussen wel 7 nieuwe gevangenissen geopend en er zijn nog plannen voor 2 nieuwe, maar dat neemt de onvrede niet weg. Vooral in Wallonië en Brussel draait dat vaak uit op stakingen. Ze zijn nu al twee weken ononderbroken aan de gang. Net als zijn voorgangers kreeg minister Koen Geens (CD&V) een erfenis die niet in één legislatuur op te lossen is. Het gevangeniswezen is de jongste decennia altijd stiefmoederlijk behandeld. Bij grote incidenten worden telkens straffe maatregels beloofd.

Hebben de stakers een punt?
Zeker. Ons land werd ook al verschillende keren veroordeeld voor de slechte behandeling van gevangenen. Het probleem van de infrastructuur en de overbevolking is reëel. De mentaliteit onder het personeel kan echter ook veel beter. In het zuiden van het land is er ook niet veel nodig om te staken.

Waarom raakt het niet opgelost?
Omdat de vakbonden koppig vasthouden aan oude werkgewoonten. Zo willen de Waalse bonden absoluut niet meewerken aan een noodzakelijke reorganisatie van het werk van de cipiers. Geens doet zijn best, maar voorlopig raakt niets uitgeklaard omdat de vakbonden op voet van oorlog leven met de overheid.

Wat moet er veranderen?
Het gevangeniswezen en zijn personeel moet zichzelf opnieuw uitvinden. De vakbonden moeten redelijker worden en geduld oefenen, maar het ministerie van Justitie moet dan ook spoedig uitvoeren wat het belooft.



Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234