Dinsdag 21/01/2020

Irréversible

Irréversible (2002) Gaspar Noé, met Monica Bellucci

l Alex (vertolkt door Monica Bellucci) en Marcus (rol van Vincent Cassel) zijn jong, mooi en heel erg verliefd. Ze zijn goed bevriend gebleven met Pierre (vertolkt door Albert Dupontel), die vroeger ook de minnaar van Alex is geweest. Ze gaan samen naar een feestje, maar als Alex vindt dat Marcus te dronken wordt, gaat ze alleen naar huis. Onderweg wordt ze in een voetgangerstunnel op zeer brutale wijze verkracht en daarna ook nog op gruwelijke, onbarmhartige wijze geslagen, geschopt en verminkt. Als Marcus en Pierre dat ontdekken, beginnen ze aan een bezeten, steeds wilder wordende wraakexpeditie, met moorddadige intenties en zéér bloederige consequenties.

l Elk festival van Cannes heeft behoefte aan minstens één film waarover hevig geruzied en gediscussieerd kan worden. Dat was in 2002 niet anders en de schandaalfilm in kwestie was toen Irréversible van de Franse scenarist-regisseur Gaspar Noé.

l In 1998 had regisseur Noé al voor opschudding gezorgd met zijn keiharde debuutfilm Seul contre tous, die toen in de Semaine de la Critique-sectie werd gepresenteerd. Zijn nieuwe film werd door de Franse pers aangekondigd als grote kanshebber voor "le prix du scandale" en werd ook nog omschreven als "de kroniek van een aangekondigd schandaal" of als "dé schok die de Croisette in vuur en vlam zal zetten".

l Uiteindelijk werd de vertoning van Irréversible iets te laat in de competitie geprogrammeerd om nog voor een heftige polemiek te zorgen, want veel festivalgangers hadden toen hun koffers al gepakt. Toch bleef de controverse erg groot, want de beginsequenties zijn zo gruwelijk en zo gewelddadig dat veel toeschouwers de zaal uit liepen. Sommigen vonden het schandalig dat zo'n film in de officiële selectie was opgenomen. Anderen bleven zitten en vonden het dan weer schandalig dat de jury, nochtans onder voorzitterschap van David Lynch, te beroerd of te bang was om Irréversible in zijn palmares op te nemen.

l Later zou Irréversible door het Amerikaanse magazine Newsweek uitgeroepen worden tot "most walked-out movie of the year".

l Het verhaal wordt, net zoals bij Memento, in omgekeerde richting verteld en begint dus met de 'executie' van de vermoedelijke dader. Pas daarna volgt de reden voor de wraakexpeditie, namelijk de verkrachting, die in één lange, ongeveer negen minuten durende en statische sequentieopname getoond wordt. Die omgekeerde volgorde speelt een fascinerend en angstaanjagend spel met de verwachtingen van de toeschouwer. Zo is het op zichzelf eenvoudige beeld van Alex die in de voetgangerstunnel afdaalt bijna ondraaglijk vanwege de bange spanning.

l Later, naarmate we steeds verder terugkeren in de tijd en te zien krijgen op welke verliefde manier Alex en Marcus met elkaar omgaan, kunnen we als kijker niet echt meer genieten van die idyllische beelden. Die scènes van tedere intimiteit en speelse sensualiteit tussen Monica Bellucci en Vincent Cassel (die ook in het echte leven een koppel vormen) zijn op dat moment als het ware besmeurd door de verschrikkelijke beelden die we voordien te slikken hebben gekregen. We weten al dat dit prille geluk op een 'irreversibele' manier vernield zal worden. Vandaar ook de slotzin van de film, die een tijdlang als werktitel werd gebruikt: "Le temps détruit tout." De tijd maakt alles kapot.

l De film werd wel in chronologische volgorde opgenomen. Dat moest ook, want er was geen uitgeschreven scenario. Er was alleen een synopsis van drie pagina's met enkele basisconcepten en zonder dialogen. Bij wijze van experiment werd Irréversible ook in de normale, chronologische volgorde gemonteerd. Maar volgens acteur Vincent Cassel was dat "van een werkelijk ondraaglijke banaliteit. De film eindigen met die wraakneming zou een complete ramp geweest zijn".

l Een van de paradoxen die deze film aan de oppervlakte brengt, is dat we dagelijks overspoeld worden met televisiebeelden waarin écht geweld, échte moorden en échte doden te zien zijn. In Irréversible is het getoonde geweld fictief, maar toch vinden velen de film sowieso onverdraaglijk.

l "We raken gepantserd en geblindeerd", zei Cassel in dat verband. "Het aantal beelden dat we dagelijks te slikken krijgen, stompt af en maakt ons geblaseerd. Maar dan is er plots een kerel die zegt: "Ik ga tóch proberen je iets te laten zien over het leven en de dood, over de realiteit van een verkrachting." Irréversible is absoluut geen film om zich bij te amuseren of om zich te ontspannen, dit is een ervaring. Daarom komen sommigen totaal in de war en zelfs woedend buiten. Maar twee of drie dagen later kan men zich realiseren dat die woede misschien wel vragen losweekt die men zich doorgaans niet stelt. Ik kan ook begrijpen dat men geen zin heeft om zich die vragen te stellen. Niemand is trouwens verplicht om de film te gaan bekijken."

l Vooral het feit dat de verkrachting minutenlang in beeld is, zorgde voor veel ophef. "Het is een verkrachter die geen last heeft van vroegtijdige zaadlozing", vertelde Monica Bellucci in Cannes, met slechts een zweem van ironie in haar stem. "Ja, de verkrachtingsscène was zeer hard om te doen. Als ik die scène nu bekijk als toeschouwer, dan is ze inderdaad zeer aangrijpend. Er lijkt geen einde aan te komen, maar dat maakt het juist zo ontstellend. Zeker ook omdat Gaspar Noé, in tegenstelling tot bij de rest van de film, er bij die scène voor gekozen heeft zijn camera helemaal stil te houden, als om te zeggen: "Voilà, dit is een verkrachting. Kijk!" Maar er zit geen greintje voyeurisme in van de kant van de regisseur. Hij tast de lichamen niet af met zijn camera. De toeschouwer moet machteloos toekijken. Noé toont de essentie van een verkrachting: een gruwelijke en degoutante gewelddaad."

l Hier en daar werd regisseur Gaspar Noé van homofobie beschuldigd, omdat de wraakexpeditie zich voltrekt in homobar Rectum. Maar voor de regisseur kwam het er voornamelijk op aan een locatie te vinden waar zich alleen mannen bevinden. Het had volgens hem ook een legerkazerne of een gevangenis kunnen zijn, maar om verhaaltechnische redenen kwam een nachtclub beter uit. Maar tegelijk liet hij wél weten dat een wereld met alleen maar mannen voor hem zowat synoniem is met de hel.

l Irréversible is een sterke, belangrijke film, gemaakt door een gedreven, van talent barstende cineast. Maar net zoals indertijd bij Funny Games van de Oostenrijkse regisseur Michael Haneke blijft men ook hier met zéér gemengde gevoelens achter. Irréversible is provocerende cinema die niet alleen het verschrikte oog, maar ook het bange hart en het verwarde hoofd raakt en die men niet zomaar en zeker niet om de verkeerde 'sensationele' redenen aan een onvoorbereid publiek kan aanbevelen. Het laatste woord is voor actrice Monica Bellucci, die het zogenaamde 'schandaaldebat' rond Irréversible uitstekend wist te nuanceren: "Deze film is geen misdaad, maar het verhaal van een misdaad."

Jan Temmerman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234