Zaterdag 24/10/2020

AnalyseConflict VS-Iran

Iran zint op wraak voor dood generaal, maar liefst via een omweg

Iraniërs verzamelen in de stad Mashhad, in het noordoosten van Iran, om hulde te brengen aan de gedode generaal Qassem Soleimani, de feitelijke nummer twee van het land. Beeld AFP

Een Amerikaans schip tot zinken brengen, een van hun ambassadeurs ombrengen, een olie-installatie van de VS bombarderen: Iran zou het kunnen doen, maar het is de vraag of het land het aandurft. Teheran zit niet te wachten op een escalerend militair conflict met een veel sterkere vijand, en impulsiviteit kan het regime niet verweten worden.

Dit regime denkt in jaren, decennia, zelfs eeuwen. Dat is een fundamenteel verschil met een westerse democratische regering, die constant de hete adem van de ontevreden kiezer in de nek voelt en leeft in vierjaarlijkse cycli. Wie zichzelf verwikkeld ziet in een politiek-religieuze strijd die ruim 1.400 jaar teruggaat en nauwelijks acht hoeft te slaan op kiezers of oppositiepolitici die onmiddellijke actie eisen, kijkt niet op een paar maanden meer of minder. Iran overziet het speelveld, vergelijkt zijn opties en kiest voor maximaal geweld met minimale kans op represailles.

Dat gezegd hebbende: het ombrengen van Qassem Soleimani,  rechterhand van ayatollah Khamenei, is een gok van een niveau dat weinig voorkomt in de westerse buitenlandpolitiek. De gevolgen laten zich dan ook niet voorspellen.

De arm van Iran reikt ver, net als het geheugen. Zoals China sinds de jaren 90 gestaag het soort technologische, politieke en vooral economische soft power opbouwt dat mensen nu doet spreken over de naderende ‘eeuw van China’, zo werkt Teheran sinds het einde van de Iran-Irak-oorlog in 1988 geduldig aan een paraplu van invloed die zich vanuit Teheran uitstrekt ver over het grotere Midden-Oosten. 

Het doel is tweeledig: voorkomen dat zich opnieuw een allesverwoestende oorlog afspeelt op Iraans grondgebied, door potentiële tegenstanders op hun eigen grondgebied te verzwakken en tegelijk Teherans regionale macht vergroten. Het middel is proxy war, oftewel ‘oorlogsvoering via derden’; Iran heeft de regio de afgelopen decennia overspoeld met wapens, geld, en strijders van de Revolutionaire Garde om pro-Iraanse milities op te bouwen en politieke invloed te vergaren.

Soleimani was architect en uitvoerder van die strategie. Het resultaat van zijn inspanningen is dat Iraanse invloed diep verankerd is in de politiek van onder meer Libanon, Syrië en zeker Irak. Maar ook dat er in die landen honderdduizenden militiestrijders rondlopen die zijn getraind door Iran, luisteren naar Teheran en beschikken over geavanceerde Iraanse wapens – de Libanese groep Hezbollah kan naar eigen zeggen heel Israël bereiken met door Iran geleverde raketten.

Toeslaan via derden

Dat alles komt goed van pas nu Iran zich bezint op wraak voor de dood van Soleimani. Het ombrengen van de feitelijke nummer twee van het Iraanse regime, dat vereist een respons die de Amerikanen tot in het diepst van hun wezen zullen voelen. Tegelijk wil Iran verdere escalatie vermijden. Deze twee doelen zijn bijna tegenovergesteld aan elkaar. Maar Teherans proxies bieden mogelijkheden.

De Amerikanen zijn overal in het Midden-Oosten – maar de Iraniërs ook. Het meest waarschijnlijke is dat Iran een aanval uitvoert op Amerikanen of Amerikaanse belangen, maar dat doet via derden. Zo’n aanval zou zich kunnen richten op Amerikaanse militairen, maar de VS hebben de inzet verhoogd: wellicht ziet Iran nu ook Amerikaanse diplomaten of andere hoge functionarissen als legitieme doelwitten. Bovendien schuwt Iran burgerdoelen niet. De VS hebben hun burgers al opgeroepen om Irak te verlaten, maar ook in Libanon of Arabische Golfstaten zullen veel Amerikanen nu minder gerust over straat gaan. En dan is er altijd Israël nog als doelwit.

Misverstanden

De mysterieuze aanval op Saudische oliefaciliteiten in september vorig jaar is veelzeggend voor de Iraanse manier van opereren: een zwerm drones doemt op, zorgt voor enorme explosies en economische schade, en verdwijnt weer. Even later eisen de pro-Iraanse houthi-rebellen in Jemen de verantwoordelijkheid op. De VS wijzen naar Iran zelf. Iran ontkent in alle toonaarden. 

Resultaat: er is onmiskenbaar sprake van een aanval, er is ook te beredeneren wie erachter zit en wat die partij wil bereiken, maar gebrek aan concreet bewijs bemoeilijkt een reactie – en voorkomt zo misschien ook escalatie. Hetzelfde zou kunnen gelden voor dode Amerikaanse burgers door aanvallen van Iraakse milities, een autobom bij een ambassade, een gezonken schip of zelfs een neergestort vliegtuig. Iran kan zeggen: we begrijpen de woede die dit heeft veroorzaakt, maar wij waren het niet.

Het probleem is dat soort gewelddadig communiceren nogal eens tot misverstanden leidt; waar het ene land middels een aanval aan het andere land wellicht wil laten zien dat wat hen betreft de rekening nu vereffend is, kan het getroffen land besluiten dat herhaling op de loer ligt tenzij het zelf drastische actie onderneemt. Of land A kan overschatten wat land B bereid is te incasseren. Trumps grillige en soms impulsieve manier van beslissingen nemen maakt het voor Teheran moeilijk om in te schatten wat het van de VS kan verwachten, en het gebrek aan diplomatieke communicatie tussen beide landen vergroot de kans op een misverstand wanneer de wapens aan het woord zijn.

Dat betekent dat het Midden-Oosten de komende tijd wederom op een heel dun koord balanceert, waarbij de kleinste misstap een diepe val betekent. En afgaande op de razendsnelle escalatie van de afgelopen dagen – nog geen week nadat een pro-Iraanse militie een Amerikaanse bouwvakker doodde in Irak, schoten de VS Irans tweede man dood – is zo’n misstap snel gemaakt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234