Maandag 27/01/2020

Toekomst haven Antwerpen

Inwoners Doel en haven van Antwerpen: met geslepen messen rond de tafel

De inmiddels verkrotte spookstad Doel. Beeld Aurélie Geurts

Twintig jaar lang hebben de havenbazen van Antwerpen en de inwoners van het gedoemde polderdorp Doel elkaar bestreden. Ze maakten elkaar het leven zuur, beschuldigden elkaar in de media, sleepten elkaar voor de rechter. Hoe gaat dat dan, als ze nu ineens met elkaar om de tafel zitten? Als ze het zelfs samen eens moeten worden over de toekomst van de Antwerpse haven?

"Dat is geen gemakkelijke oefening", zegt Jan Creve, woordvoerder van Doel2020, de meest strijdbare actiegroep van Doel, met een sterk gevoel voor understatement. "We zijn twintig jaar genegeerd en gestigmatiseerd. Maar het goede is dat er eindelijk communicatie is."

"Er zijn erge dingen gebeurd, maar die kunnen we niet veranderen", zegt Johan De Vriendt, woordvoerder van een tweede actiegroep, Erfgoedgemeenschap Doel & Polder. "Wat gebeurd is, is gebeurd. We moeten nu vooruit."

"Dit is geen sector voor zachte eitjes", zegt ook Luc Arnouts, commercieel directeur van het Antwerpse Havenbedrijf. "Het is niet omdat je op één vergadering bij wijze van spreken met getrokken messen tegenover elkaar staat, dat je voor de rest van je dagen kwaad moet blijven. Daar moet je boven kunnen staan."

Iedereen inspraak

Havenbestuurders en Doelactivisten samen om de tafel, dat is precies wat dezer dagen in Vlaanderen gebeurt. Na jaren van klassiek havenbeleid, met van bovenaf uitgevaardigde beslissingen, onbuigzaam bewonersverzet en als resultaat vooral stilstand, besliste de Vlaamse overheid vorig jaar om het over een andere boeg te gooien. De uitbreiding van de Antwerpse haven wordt niet langer van bovenaf gepland, maar van onderuit, met behulp van een participatieproject.

Sowieso grijpt de Vlaamse overheid steeds vaker naar participatie als redmiddel voor grote, geblokkeerde infrastructuurprojecten. Zo werd de jarenlange impasse rond de Oosterweelverbinding, de ringweg rond Antwerpen, recentelijk doorbroken dankzij een akkoord met lokale burgerbewegingen. Vorig jaar introduceerde de Vlaamse regering de procedure van de ‘complexe projecten’, waarbij het grote publiek van bij het begin betrokken wordt. De uitbreiding van de Antwerpse haven is een van de eerste toepassingen van zo’n complex project.

Uitgangspunt is dat de Antwerpse havencapaciteit moet groeien, van de huidige 15,4 miljoen containers (TEU) per jaar naar 18 tot 21 miljoen in 2030. Hoe dat gebeurt, en waar – boven op Doel of niet – daar mag iedereen zijn zeg over doen, van verdedigers van Doel tot havenbazen, van milieuactivisten tot chemieconcerns. Het complexe project belooft inspraak voor iedereen en een transparant beslissingsproces. De hoop is dat de partijen zo tot een consensus kunnen komen en hun juridisch verzet laten varen.

Turbulente voorgeschiedenis

Makkelijk is dat niet, want de standpunten van de partijen zijn diametraal tegenovergesteld. Het Havenbedrijf ijvert al jaren voor een nieuw dok ter hoogte van Doel, waar megacontainerschepen makkelijk kunnen aanmeren. Maar de actiegroepen, zoals Doel2020 en Erfgoedgemeenschap Doel & Polder, willen het dorpje behouden, net als het omliggende landbouw- en natuurgebied. Zij vinden dat de extra containercapaciteit binnen de huidige havengrenzen moet worden gezocht.

Jan Creve van actiegroep Doel2020. Beeld Aurélie Geurts

Wat evenmin helpt, is dat de deelnemers aan het participatietraject een turbulente voorgeschiedenis hebben. "Ze hebben ons jarenlang weggezet als extremisten", zegt Jan Creve van Doel2020, verwijzend naar de Vlaamse overheid, die volgens hem naar de pijpen van de Antwerpse haven danst. "Ze hebben het leven in Doel onleefbaar gemaakt."

Creve verwijst naar de geschiedenis van Doel, die bijzonder pijnlijk is. Het kleine polderdorp, aan de linkeroever van de Schelde, werd twintig jaar geleden al veroordeeld om te verdwijnen. De straten en huizen, gelegen aan de voet van de kerncentrale, moesten plaatsmaken voor de bouw van twee dokken, nodig om de Antwerpse haven competitief te houden.

Dat was buiten de Doelse actiegroepen gerekend, die zich verzetten tegen de afbraak van hun leefwereld, en tegen wat zij zagen als oneerlijke achterkamertjespolitiek. Met juridische procedures konden ze de bouw van het Deurganckdok, dat vlak naast Doel ligt, jarenlang vertragen. Het Saeftinghedok, dat 4.100 meter lang en 600 meter breed moest worden en boven Doel zou komen, verzandde in een juridisch moeras.

Maar terwijl die juridische strijd liep, werd Doel op het terrein onttakeld. De Vlaamse administratie overtuigde zo veel mogelijk inwoners om Doel te verlaten, en liet de leeggekomen woningen verkrotten en daarna slopen – tot een rechter die praktijk veroordeelde. Het ontzielde dorp werd een speeltuin voor vandalen en politie liet zich amper zien. De leefbaarheid in Doel nam zienderogen af, en het dorp liep leeg: van de 645 inwoners in 1998 blijft er nu nog een twintigtal over.

Meer ramptoeristen dan inwoners

Eind vorig jaar kwam het kantelpunt: de Raad van State vernietigde de Vlaamse overheidsplannen om Doel tot havengebied te maken, omdat die niet in lijn waren met de Europese natuurwetgeving. Nu is het Saeftinghedok weer bij af, en is Doel weer woongebied, al lopen er in het onttakelde dorp ondertussen meer ramptoeristen dan inwoners. Voor de actievoerders, die de Raad van State inschakelden, is het een bittere overwinning.

"Wat hier gebeurd is, is een schande", zegt Jan Creve, die zelf in een 18de-eeuwse hoeve in het gehucht Oud Arenberg woont, drie straten van Doel en te midden van natuurgebied, maar tot eind vorig jaar evengoed gedoemd om te verdwijnen. "De overheid heeft zich bediend van onwettige middelen om te krijgen wat ze wilde." Johan De Vriendt, die tot 2006 in Doel woonde: "Het dorp is uitgekleed en vermoord terwijl dat helemaal niet nodig was."

28 haalbare voorstellen

Het is in die gespannen sfeer dat het participatieproject rond de haven begint. En dat een inspraakronde van start gaat, waarin iedereen uitgenodigd wordt zijn idee voor de havenuitbreiding op papier te zetten. Er komen 52 voorstellen, van havenbedrijven en actiegroepen, maar ook van gewone burgers, waarvan er 28 haalbaar worden geacht. Die 28, samengebracht in acht scenario’s, worden nu onderworpen aan een uitgebreid onderzoek, naar onder meer economische haalbaarheid, milieueffecten en gevolgen voor de mobiliteit.

Om het wantrouwen weg te nemen, geven de begeleiders van het complex project zo veel mogelijk openheid. In elke fase en over elk aspect van het project is inspraak mogelijk, tot en met de methodologie van de onderzoeken of de keuze van de deskundigen voor de second opinions. En als een voorstel of opmerking het niet haalt, dan wordt daar een uitgebreide motivatie voor gegeven. Alle onderzoeken en rapporten staan online.

"We willen dat het volledig duidelijk is dat we geen verborgen agenda hebben", zegt David Stevens, adviseur van het team Complexe Projecten van de Vlaamse overheid. Van de acht scenario’s probeert zowat de helft Doel te redden, terwijl de andere helft het dorp nog steeds begraaft. Stevens benadrukt dat de Vlaamse overheid geen enkele voorkeur heeft. "We onderzoeken alle voorstellen op gelijke basis. Anders krijgen we achteraf weer problemen."

Die aanpak lijkt vertrouwen te wekken. "Het kind is nog jong, maar nu hebben we tenminste de kans om onze mening te geven", zegt Johan De Vriendt. "Het loopt zoals het moet lopen", vindt Jan Creve. "Ik ben vooral blij dat nu eindelijk wordt erkend dat er mogelijkheden zijn om de haven uit te breiden zonder Doel te vernietigen. Alle voors en tegens moeten nu worden afgewogen."

"Alles verloopt zeer constructief", zegt ook Luc Arnouts van het Havenbedrijf. "Alle partijen zijn bereid de procedure te respecteren. Wat tijdens het overleg wordt gezegd, staat de dag erna niet in de krant. En wij krijgen de kans om uit te leggen hoe belangrijk de uitbreiding van de haven is. Wij creëren welvaart en werkgelegenheid tot honderden kilometers buiten de haven."

Verval afgeremd

Wat ook helpt, is dat de Vlaamse overheid zijn afbraakpolitiek in Doel heeft stopgezet. Verlaten huizen worden nu met stalen platen afgesloten, en niet langer met houten planken waar vandalen probleemloos doorheen trappen. Er zijn extra camera’s opgehangen, en voor het eerst in jaren mogen er in vrijgekomen huizen nieuwe huurders trekken. Het Doel van vroeger komt er niet mee terug, maar op zijn minst wordt het verval afgeremd.

Af en toe zijn er nog botsingen, zoals toen het Havenbedrijf onlangs graafwerken lieten uitvoeren in de polder rond Doel, alsof het toch gewoon doorging met zijn oude plannen. Pas nadat Doel2020 en Erfgoedgemeenschap Doel & Polder luid hadden geprotesteerd, werden de graafwerken stilgelegd. "Het toont aan dat sommigen het moeilijk vinden om de strijd van de afgelopen twintig jaar los te laten", zegt Creve. "Maar het goede is dat de graafwerken gestopt zijn. Vroeger zou het zeker tot een rechtszaak zijn gekomen."

Compromis?

Zo gaat het complex project stapje voor stapje vooruit, maar de vraag blijft of een compromis uiteindelijk mogelijk zal zijn. Het Havenbedrijf is nog steeds voorstander van het Saeftinghedok, al wil het misschien wel een hoekje afstaan voor Doel, dat dan als een valleidorpje tussen dijken en kaaien komt te liggen. Voor de actiegroepen, die ook wijzen op de schade voor het omliggend landschap en de overlast van vrachtwagens, is het Saeftinghedok – met of zonder hoekje – onaanvaardbaar.

Het Havenbedrijf zegt bereid te zijn tot een compromis. "Als een van de actoren hebben wij het recht onze mening te uiten, en die luidt dat we het Saeftinghedok verkiezen", zegt Arnouts. "Maar wij kijken met open vizier naar alle alternatieven, en wij wachten af wat het onderzoek zal opleveren. We zitten niet in een loopgravensituatie."

De actiegroepen, gesterkt door de overwinning bij de Raad van State, klinken strijdlustiger. "Ik kan me gewoon niet voorstellen dat een scenario waarvoor de hele streek overhoop wordt gehaald, als beste uit de onderzoeken zal komen", zegt Creve. "Men heeft nu de keuze: ofwel gaat men voor consensus en maatschappelijk draagvlak, ofwel blijft men kiezen voor een verdere procedureoorlog."

***

Wat wil het havenbedrijf?

Om de concurrentie bij te blijven wil de haven van Antwerpen de containercapaciteit verhogen. Ze heeft berekend tegen 2030 een capaciteit van 18 tot 21 miljoen containers per jaar nodig te hebben, en 160 hectare extra. Die capaciteit moet vooral vóór de sluizen gecreëerd worden, op een locatie met goede transportverbindingen naar het achterland. Dan is het Saeftinghedok ideaal.

Wat willen de actiegroepen?

Volgens Doel2020 en Erfgoedgemeenschap Doel & Polder kunnen de haven van Antwerpen en Doel prima samengaan. Het polderdorpje, schilderachtig gelegen aan de Schelde en uniek door zijn industriële decor, heeft volgens hen veel potentie. Zij zien een plek voor zich waar economie, cultuur en natuur samenkomen, met horeca en excursies voor toeristen, conferentieruimtes voor de havenbedrijven, woonruimte en overzetboten voor het havenpersoneel. Behoud van Doel is in hun ogen niet alleen gunstig voor de lokale gemeenschap, voor het milieu en de mobiliteit, maar ook voor de haven zelf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234