Maandag 18/01/2021

interview u Johan Swinnen schreef een boek over fotografie

'De foto is niet langer het eindproduct, maar grondstof voor een nieuw leven. Fotografie gaat op anarchistische wijze haar eigen richting uit'

'Het realisme is de avant-garde van vandaag'

Johan Swinnen, hoofddocent fotografie en nieuwe media aan de VUB, ontsluiert in De lichte kamer de geheimen van de fotografie in negen essays en tachtig foto's van Belgische fotografen. Swinnen wil met zijn boek 'een bijdrage leveren tot het beter begrip van de fotografie in deze door beeldcultuur gedomineerde samenleving'.

Brussel

Eigen berichtgeving

Nica Broucke

De ondertitel van uw boek luidt 'de onverborgen fotografie'. Dat behoeft enige uitleg.

"Bij de analoge fotografie was het heel gewoon om foto's in de donkere kamer bij te werken. Er was een grote afstand tussen het maken en het zien van de foto. De ontwikkelde of afgedrukte foto was de eindfase van het proces. Vandaag fotograferen jongeren elkaar met hun gsm en laten je het instantresultaat zien. De foto's kunnen dan worden doorgestuurd en onmiddellijk bewerkt. De foto is niet langer het eindproduct, maar grondstof voor een nieuw leven. Ze wordt op de iPod opgeslagen en gemixt met bewegende beelden, met tekst en muziek."

U wilt een bijdrage leveren tot 'het beter begrijpen van de fotografie in deze door beeldcultuur gedomineerde samenleving'. Is fotografie dan zo moeilijk?

"Nooit eerder werd zoveel gefotografeerd als nu, maar toch merk ik moeite om fotografie te begrijpen. In mijn boek geef ik een stukje geschiedenis van de fotografie en reik ik hulpmiddelen aan om een foto te analyseren en te leren waarderen. Ook het ethische is voor mij belangrijk. Als je ziet hoe fotografie de laatste tijd gebruikt wordt, moet je je daar vragen bij stellen. Alle 'belangrijke' foto's van de moorden op Pim Fortuyn en Van Gogh werden door amateurs gemaakt met hun gsm op het moment dat de lijken nog niet met een laken waren bedekt. Toen de persfotografen arriveerden, lag het laken er wel."

U citeert Peter Galessi (curator van het MoMa): 'Fotografie is een bastaard die door de wetenschap op de drempel van de kunst werd achtergelaten.' Is fotografie nu wetenschap of beeldende kunst?

"Fotografie onderscheidt zich van de beeldende kunst omdat ze een specifieke link heeft met de realiteit. Een schilder vertrekt van het blanco canvas, de fotografie hangt af van de omgang met de realiteit: een natuurlandschap zijn of de beweging van een peloton renners, een naakt of een stilleven. Er wordt aan die werkelijkheid dramatiek toegevoegd of afstand genomen van de brute werkelijkheid. Je kunt geen foto maken zonder concreet onderwerp, geen enkele andere beeldende kunst heeft dat in dezelfde mate."

Waarom horen de foto's van Charif Benhelima thuis in een kunstgalerie en de 'Buurtpatrouille' van Filip Claus niet?

"Claus houdt zich meer aan het kijken en het ontdekken van het onderwerp tot het juiste, beslissende moment. Hij werkt in de traditie van wijlen Cartier-Bresson. Heel veel fotografen putten hun bevrediging uit het moment dat alles in elkaar valt: de juiste expressie, het juiste licht, de opbouw... volgens een esthetisch gevoel. Benhelima neemt daar afstand van. Elke foto van hem is het resultaat van een enscenering, hij bepaalt zelf het onderwerp en werkt niet in opdracht. Zijn foto's zijn niet bedoeld voor de lezers of bekijkers van een krant.

"Wat me wel heel fel opvalt, is dat fotografen allemaal terugkeren naar het realisme. Ze vertrekken allemaal van iets wat aanwezig is, maar zetten dat naar hun hand. Ook Dirk Braeckman, een van de belangrijkste kunstenaars in ons land, stelde op 'Delicious...' in Sint-Truiden een foto tentoon van een Sikhleider. Ik vind het opmerkelijk dat fotografie in deze tijd, waarin trucage en manipulatie meer dan ooit mogelijk zijn, terugkeert naar de essentie: het realisme in beeld brengen. Dat is de avant-garde van vandaag."

Nog even terug naar die 'realiteit', nooit eerder werd die, met dank aan Photoshop, zo 'gemanipuleerd'.

"Het manipuleren van beelden is zo oud als de fotografie zelf. Het mooiste voorbeeld zijn de foto's van de Parijse communards uit 1871. Ze werden in opdracht van Versailles gemaakt om de anarchisten in een zwart daglicht te zetten. Er werden foto's gemaakt met acteurs met baretten en pofbroeken die aan het moorden, roven en verkrachten waren. Die werden massaal verspreid om de bevolking te tonen wat voor boeven hun 'bevrijders' wel waren. Vroeger was het wel omslachtiger, vandaag is manipuleren veel makkelijker."

U hebt werk van tachtig fotografen geselecteerd, allemaal Belgen. Wat stellen die Belgen voor in de internationale context?

"Internationaal zitten we zeer goed, we hebben Magnumfotografen en Geert Goiris exposeert vandaag in de Jeu de Paume in Parijs. Je komt de Belgen - of liever de mensen die hier wonen en werken - tegen in alle internationale publicaties. Het spel tussen analoge en digitale fotografie gebeurt bij ons anders dan in de andere landen. Spontaner, allicht door de ervaring met het surrealisme. De auteursfotografie is hier ook heel sterk aanwezig, je kunt niet spreken van 'de Belgische stijl'."

Goed, laat ons enkele van die foto's van dichterbij bekijken: Zonder titel van Freya Maes (2002)

"Een voorbeeld van een esthetisch snapshot. De foto verrast door haar natuurlijkheid en haar oorspronkelijkheid. Het is zo direct gefotografeerd dat het de man zelf overstijgt, het is bijna een sociologisch voorbeeld van hoe mensen zich op feesten of eetfestijnen gedragen."

Mexico City (2004) van Michel François.

"Hij confronteert ons met een nieuwe manier van zien. Door het omkeren van de foto geeft hij een nieuwe dimensie aan het beeld, je krijgt een enorm diepte-effect. Een mooi voorbeeld van de foto als grondstof voor een 'nieuw leven'."

'Shadow Piece' (2005), van David Claerbout

"Typisch voor Claerbout is dat hij uitgaat van een ruimte die hem boeit, hier de entree van een kantoorgebouw uit de jaren vijftig. Via digitale beeldmanipulatie laat hij mensen, acteurs, aankloppen. Ze kunnen zelf niet binnen, hun schaduwen wel. Het is een mooie compositie van een bewegend beeld, een stilstaand beeld en geluid. En omdat het een 'lichte kamer' is, vond ik dat die foto perfect was voor de cover. Het illustreert ook mijn visie op fotografie: positief omgaan met nieuwe mogelijkheden en middelen en die ook rijkelijk gebruiken."

Tot slot een foto van Herman Selleslags: Paul McCartney, Hyde Park (1967).

"Een moeilijke keuze, want Selleslags heeft twee miljoen negatieven in zijn donkere kamer. Naar aanleiding van het boek heb ik een bezoek gebracht aan zijn atelier. Selleslags heeft Jean-Paul Sartre gefotografeerd toen die op bezoek was in Brussel, hij heeft filmopnames van The Beatles meegemaakt... Noem een naam en hij heeft er een foto van. Het probleem is dat er in ons land twee musea zijn voor fotografie, maar dat we geen fotoarchief hebben. Wat moet Selleslags doen met die twee miljoen foto's?"

U pleit dus voor de oprichting van een Belgisch fotoarchief.

"Inderdaad. Het mooie nieuws is dat er sinds vorige week een Vlaming, Herman Maes, algemeen directeur van het Nederlands Instituut voor Fotoconservatie in Rotterdam is. Ik pleit bij hoogdringendheid voor zo'n centrum in Vlaanderen."

Ziet u zichzelf aan het hoofd van zo'n instelling?

"Neen, ik heb gekozen voor een academische loopbaan. Ik ben blij dat ik mijn kennis over fotografie kan doorgeven aan mijn studenten kunstgeschiedenis, filosofie en communicatie. Dat is een verrijkende ervaring, vooral voor mij. Foto's zijn niet langer bedoeld om in lijsten aan de muur te hangen, maar worden door mijn studenten opgenomen in cyberspace. Het is een medium dat op anarchistische wijze zijn eigen richting uitgaat."

Johan Swinnen, De lichte kamer. De onverborgen fotografie, Garant Uitgevers Antwerpen-Apeldoorn, 29 euro. www.delichtekamer.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234