Zondag 09/08/2020

INTERVIEW n de Colombiaanse activiste Norma Villarreal

'Vrouwen houden vaak de landbouw recht, en organiseren voedselsolidariteit'

'Vredeswerk van vrouwen wordt niet erkend'

De manier waarop het Colombiaanse conflict beschreven wordt, verraadt een mannenblik - vrouwen worden er hooguit als slachtoffers in vermeld. Dat zíjn ze natuurlijk ook, maar door die eenzijdige focus wordt niet onthuld wat voor belangrijke functie vrouwen in de vredesopbouw vervullen, zegt sociaal onderzoekster en activiste Norma Villarreal.

Brussel / Antwerpen

Eigen berichtgeving

Lode Delputte

Norma Villarreal is al jaren betrokken bij de studie van de sociale bewegingen in Latijns-Amerika, de plattelandsbewegingen in het bijzonder. Als verantwoordelijke voor de Colombiaanse niet-gouvernementele organisatie Ecomujer leidt ze het project Cartografía de la Esperanza ('cartografie van de hoop'), een groots onderzoek naar vredesopbouwende burgerinitiatieven - in de eerste plaats die waarin vrouwen de hoofdrol spelen. Het Cartografía-project, ondersteund door de Belgische coöperatie en Ipis-research, loopt in de door het gewapende conflict geteisterde departementen Cauca, Chocó en Nariño, in het zuiden en westen van Colombia. De bedoeling: de logica van het conflict op een nieuwe, vrouwelijkere manier doorbreken.

"Het is me erom te doen nieuwe methodes te vinden om aan vrede te werken", zegt Villarreal in een gesprek met De Morgen. "Het slaan van bruggen en met elkaar in verbinding stellen van de diverse door het conflict getroffen groepen is daarbij essentieel. Dat lijkt voor de hand te liggen, maar in de praktijk zie je dat elke groep geïsoleerd naar vrede streeft. Talrijke vredesprocessen lopen spaak omdat de inspanningen niet gebundeld raken."

Elke groep - vrouwen, inheemsen, arbeiders, jongeren, mensenrechtenverdedigers, vredesbouwers enzovoort - bekijkt het conflict vanuit een eigen focus, vanuit de eigen ervaring met het conflict. "Velen zien hun persoonlijke en per definitie beperkte ervaring als het hele plaatje, en hebben er moeite mee dat anderen andere interpretaties hebben. Als er al eensgezindheid bereikt wordt, komt het er vaak op neer dat alleen de armoede overeind blijft als verklaringsgrond. Armoede speelt natúúrlijk een belangrijke rol, maar het Colombiaanse conflict heeft diepere wortels dan dat. Om de complexiteit van de hele problematiek bloot te leggen heb je, met andere woorden, aan één blik niet genoeg. Vandaar de noodzaak om interdisciplinair te werken, niet uitsluitend met de persoonlijke conflictervaring bezig te zijn, maar ook die van anderen."

Als deelneemster aan een internationale workshop rond vredesopbouw verblijft Norma Villeareal enkele dagen in België, waarna ze naar de universiteit van Barcelona trekt om er, na jaren vorsing op het terrein, haar doctoraat te verdedigen. Kern van haar stelling: het Colombiaanse conflict heeft vrouwen gedwongen om sterk te worden en een nieuwe rol op zich te nemen. Alleen wordt die rol nog steeds niet onderkend.

"De onzichtbaarheid van de vrouw als acteur in het Colombiaanse conflict is historisch", zegt Villarreal. "In 1947, een jaar vóór de populaire politicus Eliécer Gaitán vermoord werd en La Violencia (zoals de bloedige oorlog tussen de liberale en de conservatieve partijen en hun aanhang genoemd wordt, LD) uitbrak, riep hij de vrouwen op om in zwarte kleren voor de vrede te betogen. Een cruciale manifestatie die nooit de historische erkenning heeft gekregen die ze verdiende. In 1949, toen het geweld volop losbarstte, riepen talloze vrouwen tot vrede op, en dat op een moment waarop ze in Colombia nog geen politieke rechten hadden. Rechten krijgen de vrouwen pas in 1957, als de twee partijen tot een gemeenschappelijk front en machtsdeling besluiten. Ook in 1985, als de vredesdialoog tussen president Betancourt en de Farc-guerrilla ontploft, zijn het de vrouwen die als eersten de straat optrekken om vrede te eisen. Maar die inspanningen historisch erkend krijgen, blijft erg moeilijk."

Traditioneel namen vooral de moeders, zij die hun jonge zonen als kanonnenvlees naar het front zagen trekken, een essentiële rol op zich. Bijvoorbeeld na de inname van de legerkazerne van Las Delicias door de Farc, in augustus 1996. Toen namen vrouwen het voortouw om ervoor te ijveren dat jonge, onervaren rekruten niet langer naar oorlogsgebieden gestuurd werden.

Heel wat vrouwenbewegingen hebben intussen een vredesagenda. Toch worden zij nog altijd niet erkend als partners in de zoektocht naar vrede. In geen enkele vredesonderhandeling tot nu toe - vandaag wordt er met de paramilitairen gepraat, de voorbije decennia vond al een rist dialogen met de guerrilla plaats - worden de voorstellen van de vrouwen ernstig genomen, zegt Villarreal.

"Nochtans, de vrouwen zijn het ook die de landbouw en de economie rechthouden, of nog, voedselsolidariteit organiseren in gebieden waar geen mannen meer beschikbaar zijn om die taak te vervullen, waar door het geweld en de gewapende territorialisering her en der grenzen zijn ontstaan en geen sociale of economische wisselwerking meer mogelijk is tussen een dorp en de buurdorpen ervan."

"En toch hebben vrouwen geen stem", herhaalt Villarreal. Wil er op het officiële niveau in Bogotá wel nog een keer geluisterd worden, of een afspraak gemaakt, dan is het op het Colombiaanse platteland pas goed huilen met de pet op.

Om daar wat aan te doen werd Cartografía de la Esperanza in het leven geroepen - een totaalproject dat de vrouwgedreven vredesinitiatieven op het platteland in kaart wil brengen en, vooral, de diverse groepen met elkaar kennis wil laten maken zodat ze van elkaars ervaringen kunnen leren. Interconexión is Villarreals toverwoord. Vrouwen moeten zelf op elkaar kunnen afstappen - van Nariño naar Chocó, van Chocó naar Cauca en noem maar op - zonder dat er paternalistische of assistentialistische tusseninstanties mee gemoeid zijn.

"We gaan bijvoorbeeld kijken naar de vrouwen die midden in het conflict leven en te maken krijgen met doodslag en ontheemdheid. Momenteel wordt gewaagd van drie miljoen ontheemden, van wie meer dan 60 procent vrouwen zijn, 80 procent vrouwen en kinderen. Het zijn dan ook de vrouwen die in de eerste plaats tegen de displacement vechten, een lot dat hele gemeenschappen en families uit elkaar rukt, het sociale kapitaal kapotmaakt en het economische leven vernielt."

Villarreal haalt een geografisch ganzenbord boven, een in het kader van Cartografía gemaakt gezelschapsspel waarbij de deelneemsters vragen moeten beantwoorden als "welke instellingen voorziet de overheid in uw regio", "hoe komt het machismo in uw regio tot uiting" of "welke inspanning levert u voor de vrede?"

Eenmaal opgetekend, verwerkt en in kaart gebracht beschikken de vrouwen over een instrument aan de hand waarvan ze de eigen behoeften kunnen inschatten en oplossingen kunnen bedenken. Villarreal: "Cruciaal is dat de vrouwen hun eigen situatie leren kennen, aan de hand van het aantal slachtpartijen en ontheemden in hun regio, van de aanwezigheid van rechtse AUC-paramilitairen en linkse guerrilla's leren ontdekken waar zij precies staan in het conflict."

De resultaten van Cartografía zijn bemoedigend en andere regio's zijn geïnteresseerd. "Maar makkelijk is het allesbehalve", oppert Villarreal. "Sommige vrouwen worden met de dood bedreigd en geïntimideerd. Zij die belang hebben bij deze oorlog, momenteel in de eerste plaats de drugstrafikanten, zullen niet snel wijken. In Colombia zaaien we vrede waar we kunnen, een vrede die echter erg veel vijanden heeft."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234