Donderdag 21/10/2021

Interview met regisseur Luc Jacquet over March of the Penguins

'Pingu�ns gelijken op ons omdat ze een koppel vormen. Ze communiceren ook echt met elkaar. Hun gedrag is vaak een reflectie van ons gedrag'

De passie van de pinguïns

Ruim dertien maanden verbleef de ploeg van de Franse etholoog en documentairefilmmaker Luc Jacquet op de immense witte ijsvlakte van Antarctica om er de overlevingsstrijd en de voortplantingscyclus van de keizerpinguïn op film vast te leggen. In de VS werd de liefdevolle, haast menselijke relatievorm van de vogel al politiek gerecupereerd door conservatieve groepen in hun pleidooi voor monogamie. Bij ons komt er nu een Nederlandstalige versie in de zalen met de stem van Urbanus. Door Luc Joris

De originele, Franse versie van de vaak onwezenlijk mooie dierendocumentaire La marche de l'empereur kwam in het voorjaar bij ons al in de bioscoop uit. In die versie kreeg het pinguïnkoppel waar Jacquet zich op focust de stemmen opgeplakt van Romane Bohringer en Charles Berling. Ook toen was er al sprake van een Nederlandse versie, met onder anderen de stem van Andrea Croonenbergs. Kort nadien kwam de film ook in de VS uit, waarbij acteur Morgan Freeman de stemmen insprak. Voor de Vlaamse versie is voor dezelfde module gekozen, met Urbanus als voice-over voor ouders en babypinguïn.

In de VS zorgde March of the Penguins voor een heuse sensatie. Na Michael Moores Fahrenheit 9/11 is het de succesrijkste documentaire ooit in de bioscoop. Opmerkelijker is dat de film er gekaapt werd door tegenstanders van abortus en conservatieve katholieke groeperingen. Ze zagen de film als een lofzang op de monogamie, een parabel op het onwrikbare geloof (The Passion of the Penguins, luidde het, een allusie op Mel Gibsons The Passion of the Christ) en vooral als een berisping van Darwins evolutietheorie, ook al zijn regisseur Luc Jacquet en scenarist Jordan Roberts sterke aanhangers van het darwinisme.

U bent van vorming etholoog. Wanneer is uw fascinatie voor de keizerpinguïn ontstaan?

"Toevallig. Na mijn studie ethologie in Lyon zag ik een aankondiging van het Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS). Ze waren op zoek naar mensen om vogels te ringen en in te enten. In 1992 ben ik op die manier veertien maanden naar Antarctica getrokken, een enorme revelatie. Ik hield van de natuur en de dieren en mijn studiekeuze was in overeenstemming met mijn passie, maar ik had nooit van keizerpinguïns of Antarctica gedroomd. Ik voelde me er verschrikkelijk ontheemd, maar ik ben echt gefascineerd geraakt door die plaats en de keizerpinguïns. Ik bewonder ze om hun hardnekkigheid, kracht en intelligentie om daar te overleven."

Pinguïns zijn de meest menselijke van alle vogels, wordt wel gezegd.

"Ze gelijken op ons omdat ze een koppel vormen. Ze communiceren ook echt met elkaar. Op het moment dat ze het ei aan elkaar doorgeven, moeten ze met elkaar spreken, zingen in dit geval, om juist tegenover elkaar te staan. Hun gedrag is vaak een reflectie van ons gedrag. Twee keizerpinguïns die elkaar met de bek vastpakken en strelen, dat is als een koppel dat elkaar omhelst. Ik laat zien wat mij raakt als ik naar deze dieren kijk. Het is geen wetenschappelijke documentaire. Hij heeft iets antropomorfisch, net zoals de sprookjes vroeger. Ik ben ontroerd door wat ik gezien heb en dat wil ik aan andere mensen doorgeven. Ik ben geen koele observator. Ik beschouw deze film ook niet als een documentaire, omdat mijn kijk bewust subjectief is."

Hoe monogaam zijn pinguïns?

"Ze zijn eerder trouw. De keizerpinguïns die erin slagen om te reproduceren, houden zich gewoonlijk aan dezelfde partner voor de rest van hun leven. Het gaat om de factor van slagen. Reproductie is iets heel onzekers op Antarctica. Als een koppel erin slaagt, hebben ze de neiging om het opnieuw samen te proberen. Als de reproductie mislukt, leidt dat gewoonlijk tot een scheiding. Ik spreek in het algemeen. In de beide gevallen gaat het niet om echte tendensen, zoals bijvoorbeeld bij de albatros. Bij hen kun je met honderd percent zekerheid stellen dat ze ertoe in staat zijn om 24 jaar met eenzelfde partner te leven. Bij de keizerpinguïns situeert zich dat rond de 60 percent."

Pinguïns storen zich blijkbaar ook niet aan een filmploeg of mensen in het algemeen.

"Vaak komen ze zelfs naar je toe en raken ze je parka met hun bek aan. Ze hebben nooit geleerd om bang te zijn voor mensen. Ik wil niet met de woorden spelen, maar het is heel verfrissend om in een land te komen waar men ergens nog een vriend is. Antarctica is de mythe van de tuin van Eden. Als je de intimiteit van de keizerpinguïns respecteert, ben je transparant voor hen. Soms komen ze je zelfs verleiden, zeker als ze geen partner vinden. Het is het omgekeerde van wat je van de natuurlijke en wilde wereld verwacht. Ze zijn echt zo familiair als in de film."

U was cameraman voor Der Kongreß der Pinguine, een film met een stevige reputatie van Hans-Ulrich Schlumpf. Is March of the Penguins er een soort antwoord op?

"Neen, hij heeft er niets mee te maken. Schlumpfs film was een fabel over de positie van de mens ten opzichte van Antarctica en de natuur in het algemeen. Maar die film was de geboorte van een roeping. Schlumpf is ergens mijn cinematografische vader. Hij had me per toeval gecontacteerd. Hij wist dat ik voor een jaar naar Antarctica trok en hij wilde weten of het me interesseerde om aan zijn film mee te werken. Hij heeft me in Zürich leren filmen op een gletsjer met bordkartonnen pinguïns. 'Je hebt er een oog voor', luidde zijn reactie."

U filmt de ijslandschappen zoals John Ford Monument Valley en Antarctica als een vreemde planeet uit een sf-film.

"Het klopt dat de landschappen aan sommige westerns van Ford herinneren, maar ik ben geen cinefiel. Mijn beroep laat me niet toe om film van dichtbij te volgen. Ik heb vooral vaak aan de beginscène uit Paris, Texas moeten denken, al slaat dat misschien meer op de muziek in plaats van op de film. Maar een woestijn lijkt op een ijsvlakte. Er is een empathie. Je bent er echt aan de grens. Eenmaal de zone voorbij waar de keizerpinguïns zich voortplanten, heb je temperaturen van 60 tot 80 graden onder nul. Nadien is er geen leven meer. Het is het oneindige wit, de grote leegte, de grens van het leven en de aarde. Het is trouwens geen toeval dat ruimtereizigers er al hun tests doen, omdat de omstandigheden identiek zijn."

Op het einde van de film wordt uitgelegd dat keizerpinguïns, eenmaal opnieuw in zee, vier jaren verdwijnen. Men heeft nog niet kunnen achterhalen waar naartoe. Met de huidige technologie moet dat toch mogelijk zijn?

"Ik vind het juist goed dat we dat niet weten. Men heeft ooit kleine keizerpinguïns van een radiozendertje voorzien. Na vijftien dagen hadden ze al meer dan 2.000 kilometer gezwommen. Nadien was men het signaal kwijt. Volwassen pinguïns blijven in het begin van de zomer, de periode rond december, ongeveer een maand in zee. Zoals alle vogels ruien ze, maar men weet niet waar ze dat doen. Het is fascinerend, precies als de zoektocht van de moeder naar voedsel. De vrouwtjes leggen 150 kilometer af om de zee te bereiken. Vervolgens zwemmen ze 2.000 tot 3.000 kilometer om aan eten te geraken. Ze bewaren dat in hun maag. Dankzij speciale bacteriën kunnen ze het tien tot twintig dagen conserveren. Ze leggen dan opnieuw 150 kilometer af om er precies op tijd te zijn als de kleintjes honger beginnen te krijgen. Ik heb nog altijd niet begrepen hoe ze dat doen. Het is een mysterie. Het maakt deel uit van hun magie.

"De keizerpinguïn verplaatst zich in een onvoorspelbaar universum en een op de tien dagen zien ze niets anders dan sterren. Maar de opwarming van de aarde heeft een negatieve invloed op hun voortplanting. Dit jaar werd het op Dumont d'Arville (de wetenschappelijke basis op de Zuidpool van waaruit de filmploeg werkte, LJ) 9 graden; dergelijke temperaturen had men er nog nooit opgetekend. Vanwege het enorme ozongat is de zon er extreem gewelddadig. De opwarming verandert de werking van de Antarctische Oceaan: er is minder pakijs en het voedsel van de keizerpinguïns, vooral algen, groeit onder het pakijs. Eigenlijk is het onvoorstelbaar, want ter plekke heb je de indruk dat je ver van de vervuiling bent."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234