Zaterdag 27/02/2021

Internationale veilinghuizen krijgen harde klappen, Belgische collega's blijven redelijk gespaard

Kwakkelende kunstmarkt in tijden van financiële crisis

Veilinghuizen als Sotheby's en Christie's delen in de klappen van de financiële crisis. Men voorspelt dat tussen nu en 2010 de prijzen voor kunst dalen met 30 à 40 procent. En hoe is de situatie in België? 'De astronomische bedragen voor moderne kunst waren totaal onrealistisch', zegt veilingmeester Peter Bernaerts. 'In België is men altijd veel nuchterder gebleven, hier blijft de markt het goed doen.' Toch stelt galeriehouder Frank Demaegd van Zeno X: 'De crisis heeft ook een weerslag op de galeries. We moeten daarin eerlijk zijn.'

door Eric Rinckhout

BRUSSEL l Laten we het voorzichtig stellen: de hausse op de markt van de kunstveilingen is volgens deskundigen voorbij. Toch wordt hier en daar ook al het woord 'crisis' in de mond genomen.

In september leek er op de veilingmarkt nog geen vuiltje aan de lucht. Terwijl elders de krediet- en financiële crisis woedden, bracht de sterk gemediatiseerde tweedaagse veiling van het Britse enfant terrible Damien Hirst in totaal 133 miljoen euro op en overtrof ze zo alle verwachtingen. Hirst brak nog eens een persoonlijk veilingrecord voor één werk met 13 miljoen euro voor The Golden Calf, een stierkalf met gouden hoefjes op sterk water. Veel van zijn werken brachten meer op dan de richtprijzen, zoals The Kingdom, een tijgerhaai in formol (12 miljoen euro, maximale richtprijs 7,5 miljoen euro) en Fragments of Paradise, een kabinet in roestvrij staal met diamanten, dat verkocht werd voor 6,5 miljoen euro.

Maar het tij keerde snel. De voorbije twee weken hielden Christie's en Sotheby's in New York hun traditionele grote najaarsveilingen van impressionistische, moderne en hedendaagse kunst. En die resultaten vielen sterk tegen. Een schilderij van de Russische avant-gardekunstenaar Malevitsj mocht dan nog voor het persoonlijke recordbedrag van 46 miljoen euro verkocht zijn bij Sotheby's in New York, toch was de veiling geen onverdeeld succes: 25 van de 70 loten raakten niet verkocht en de totale opbrengst van 174 miljoen euro was minder dan tweederde van de laagste schatting.

Bij Christie's New York was het hetzelfde verhaal. Vorige week werd een doek van Jean-Michel Basquiat geveild voor 10,7 miljoen euro, 1,2 miljoen euro boven de geschatte prijs. Maar een derde van de 75 loten bleef wel onverkocht, en de veiling bracht maar de helft op van de laagste schatting.

Onder de onverkochte loten zaten nogal wat topstukken, zoals werk van Claude Monet, een zelfportret van Francis Bacon, Roy Lichtenstein en Andy Warhol. Bij het New Yorkse veilinghuis Phillips de Pury & Company bleef vorige week zelfs een schilderij van niemand minder dan Damien Hirst staan dat ten minste 2,4 miljoen euro had moeten opbrengen.

Sotheby's bleef zuinig met commentaar. De schattingen zouden in de volgende veilingen worden aangepast, aangezien nogal wat loten onder hun laagst geschatte prijs werden verkocht. Toch zei Simon Shaw, hoofd van het Impressionist and Modern Art Department in New York: "Dit was de eerste echte test in een nieuw klimaat. De markt is duidelijk nog altijd levendig. Het bereikte totaalbedrag is niet significant verschillend van dat in mei."

Diana Ridderikhoff, woordvoerster van Sotheby's Amsterdam, bevestigt in de Volkskrant dat de markt verandert. "Vorig jaar werd er al geroepen dat de markt zou instorten. Dat is niet gebeurd, maar er is wel een kentering", zegt ze. "We staan nu weer op het niveau van 2006."

Wereldwijde impact

Analisten stellen dat het de eerste keer is sinds 1990 dat de kunstmarkt 'gekrompen' is. Blijkbaar heeft de markt 9/11 probleemloos overleefd, maar de globale financiële crisis van de voorbije maanden heeft in de kunstwereld wel haar tol geëist. In vergelijking met januari van dit jaar zijn de prijzen voor geveilde kunstwerken met 14,5 procent gedaald. Sommige waarnemers zeggen nu al dat de jaren 2007-'08 de absolute piek zijn geweest voor de markt van de kunstveilingen.

De crisis blijft niet beperkt tot New York, Londen en Parijs, de traditionele veilingcentra. Er is een wereldwijde impact, ook in de zogeheten groeimarkten voor nieuwe kunst: Hongkong, Singapore en Dubai. De jongste resultaten op die markten zijn bijzonder ontgoochelend: Christie's Middle East haalde eind oktober in Dubai inkomsten van 13,5 miljoen euro, terwijl er een opbrengst van 25 à 35 miljoen was voorspeld. In Hongkong noteerde Sotheby's in oktober 2007 minder dan 10 procent onverkochte werken. Dit jaar liep dat percentage op tot bijna 30 procent.

"Verkopers accepteren prijzen waarvoor ze drie maanden geleden hun neus hadden opgehaald. De markt past zich duidelijk aan", zegt Anders Petterson, directeur van ArtTactic en kenner van de internationale kunstmarkt, in de Volkskrant. "Het is niet dat niemand interesse heeft, maar kopers willen een behoorlijk lagere prijs zien." En dat komt niet alleen door de gevolgen van de kredietcrisis. "Het hing al een poosje in de lucht, het niveau van de prijzen werd opgevoerd tot een punt dat niet meer houdbaar was. De kredietcrisis was de druppel die de emmer deed overlopen."

Volgens Petterson zullen de prijzen op de hele kunstmarkt dalen, maar bij de moderne en hedendaagse kunst zal het het hardst gaan. Dat hoeft niet alleen negatief te zijn. "Sommige kunstenaars begonnen werk te maken puur omdat ze wisten dat dat goed zou verkopen", zegt hij. Andere spelers op de markt die blij kunnen zijn met de teruglopende prijzen zijn grote verzamelaars, zoals de Amerikaanse miljardair Eli Broad, die in gesprek met persbureau Bloomberg de veilingen van vorige week een "uitverkoop" noemde. "Mensen zoals hij hebben echt op dit moment gewacht", zegt Petterson.

Relatieve barometer

Toch zijn er ook kritische stemmen die vinden dat de 'crisis' in de kunstmarkt overroepen is. En dat kunstveilingen geen barometer zijn voor de hele kunstmarkt. Nicholas Forrest, een Australische kunstmarktanalist, criticus, journalist en oprichter van de weblog artmarketblog.com, schrijft: "Veilingresultaten geven geen accuraat beeld van de gezondheidstoestand van de kunstmarkt. Er wordt bijvoorbeeld geen rekening gehouden met aan- of verkoop op beurzen, in galeries of via marchands."

Forrester geeft enkele voorbeelden om de relativiteit van het succes van de veilingmarkt te illustreren: "Als iemand bereid is 50 miljoen dollar te betalen voor een Picasso die op 40 miljoen geschat was, dan zegt men dat de markt sterk presteert. Als diezelfde Picasso wordt verkocht voor 30 miljoen dollar zegt men dat de markt in diepe crisis verkeert. Maar wie weet heeft de koper zijn resterende 10 miljoen in andere kunstwerken gestopt die hij in galeries en op beurzen heeft gekocht. De enige echte indicator is het totale bedrag dat aan kunst wordt besteed, onafgezien van waar ze gekocht is."

Nuchtere Belgische markt

Hoe reageert men in ons land op de crisis. Bestaat ze? Voelt men ze? En zo ja, hoe?

Peter Bernaerts, bestuurder van veilinghuis Bernaerts in Antwerpen, relativeert een en ander - behalve dan de exorbitante prijzen die tot recent op de veilingmarkt werden betaald. De markt was "oververhit", zegt hij. "Vroeg of laat moest die zeepbel barsten. De prijzen die men betaalde voor werken waarvan de verf eigenlijk nog nat was, lagen onwaarschijnlijk hoog. Het was vooral het segment van de moderne en hedendaagse kunst dat de markt domineerde."

Hij doelt daarbij op de Warhols, Lichtensteins, Pollocks en Rothko's die het ene record na het andere deden sneuvelen. Soms tot negentien records in één veiling. "In de top 100 van duurst geveilde werken staat maar één oude meester, dat is Rubens met zijn Kindermoord in Betlehem. De rest zijn moderne werken, met onder meer Picasso's portret Dora Maar au chat (1941), dat twee jaar geleden werd geveild voor zo'n 75 miljoen euro. Dat is drie miljard oude Belgische frank. Het is pas als je die prijzen eens omzet dat je ten volle beseft hoe absurd die wel zijn."

Bernaerts maakt de vergelijking met de hoogste prijs die ooit in België betaald is voor een kunstwerk op een veiling: de Magritte afkomstig uit de Sabenacollectie haalde 3,4 miljoen euro. "We zitten hier met veel nuchterder mensen."

"Wat we de voorbije jaren hebben meegemaakt", gaat Peter Bernaerts voort, "is de opkomst van institutionele beleggers die kochten op advies van kunstmakelaars, dat is een nieuw beroep. Die mensen wilden een bepaalde rente voor hun geld en kochten kunstwerken aan de hand van grafieken. Kijk, op zo'n moment zitten we helemaal fout. Ik besef dat dat een ethische uitspraak is. Hoe gek dat ook mag klinken uit de mond van een veilingmeester, maar kunst is uniek, kunst is geen handelswaar. Je moet kunst niet kopen als belegging of om je aandelenportefeuille te diversifiëren. Die mensen houden meer van geld dan van kunst. Dat is om problemen vragen. Mijn vader (veilingmeester Mon Bernaerts, ER) zegt altijd: 'Koop uit liefde en je wordt nooit bedrogen.'"

De oververhitting van de markt is mee in gang gestoken door de grote, internationale veilinghuizen, vindt Bernaerts. "Ze zijn op een bepaald moment prijzen beginnen garanderen en onverkochte werken beginnen inkopen. Na verloop van tijd vroegen de veilinghuizen zelfs geen commissielonen meer." Allemaal maar om de markt en de verkoop te stimuleren. " Ze worden geleid als multinationals", zegt Bernaerts. "Maar die technieken zullen ze nu wel laten vallen."

Wat de eigen veilingen betreft, zegt Bernaerts dat oktober een goede maand was. "We hebben een veiling oude meesters gehad op 17 november en die was goed. We waren wel bang. Maar zelfs een moeilijk werk van Frans Snyders haalde 80.000 euro, een Casper de Craeyer 32.000 euro. Dat was meer dan verwacht. We hadden die werken dan ook bescheiden ingeschat. Ik durf dus te zeggen dat de kunstmarkt in goeden doen is."

"Wij zien op dit moment geen crisis - nog niet. En van liquiditeitsproblemen bij de kopers merken we ook niets. Men staart zich veel te veel blind op de verkoop van hedendaagse en moderne meesters, maar de oude meesters en het antiek blijven het bijvoorbeeld goed doen. Wij hebben zelfs gemerkt dat er nieuwe klanten in onze veilingzaal zijn bijgekomen. Veel mensen vertrouwen hun bank niet meer en kopen kunst. En er is de nuchtere, realistische kijk van de Belgische verzamelaar. Hij heeft een scherpe smaak en denkt goed na. Excessen vind je hier niet, ik heb trouwens de indruk dat je die ook niet in Parijs aantreft. Het lijkt me een typisch Angelsaksisch fenomeen, met daarbij de Hollywoodsterren, Saoedi's en Chinezen die op jacht gaan naar trofeeën. In de Belgische veilinghuizen heb je een aanbod dat gaat van enkele honderden euro's tot 500.000 euro. Dat is een breed veld. De mensen die kopen, zijn kunstliefhebbers. En die gaan ook niet stoppen met kopen."

Op de vraag naar zijn verwachtingen voor de onmiddellijke toekomst antwoordt Bernaerts: "Ik verwacht geen topprijzen voor de grote namen in de komende jaren. Maar goede stukken zullen hun prijs behouden."

Terughoudende galeriehouders

Galeriehouders als Adriaan Raemdonck (De Zwarte Panter, tevens voorzitter van BUP, de beroepsvereniging van galeries) en Frank Demaegd (Zeno X) zijn voorzichtiger en afwachtender.

"We hebben net een congres achter de rug in Amsterdam met de Nederlandse Gallerie Associatie en daar was het fenomeen kunst en crisis volop aan de orde", zegt Raemdonck. "De echte crisis voelen we nog niet, maar toch heerst er geen groot optimisme. Veel galeriehouders vragen zich af hoe ze een crisis zullen overbruggen."

"Wij hebben een publiek dat geïnteresseerd is in levende kunst, een publiek dat altijd al risico's heeft genomen. Die mensen kopen uit noodzaak en zullen dat niet laten. Bij hen komen speculatie en belegging niet op de eerste plaats. Maar dat neemt niet weg dat de kopers voorzichtiger zijn geworden, er zijn mensen die door de huidige financiële crisis schade hebben opgelopen. De Belg is een spaarder, hij verzamelt graag. Of het nu geld, kunst of wijn is. Maar al die spaarders voelen de crisis natuurlijk, hoewel de fanatiekelingen blijven kopen."

"Hoe we dit als galeries zullen oplossen? Ik hoor bij de collega's enige terughoudendheid. Dat men de volgende maanden wat minder tentoonstellingen zal opzetten, bijvoorbeeld. Wij zitten in de primaire markt, de verkoop van kunstenaar aan collectioneur. Misschien moeten we de secundaire markt wat meer bespelen: werken terugkopen en verkopen. Dan speel ik meer het spel van de kunstmarchand, maar schakel een aantal onkosten uit."

Toch blijft Raemdonck redelijk optimistisch: "Ik heb in mijn veertigjarige bestaan als galerist wel al wat crisissen meegemaakt. En ik ben een eenmansbedrijf, dat scheelt ook, natuurlijk." Hij concludeert: "Net zoals bij de beurs zit je ook in de kunstmarkt met een psychose: er heerst een kuddegeest, mensen jutten elkaar op. De eerste echte test voor de markt in België wordt de kunstbeurs Lineart in Gent (van 5 tot 9 december, ER). We zullen zien wat daar gebeurt", aldus nog Adriaan Raemdonck.

Vast budget

Frank Demaegd, die met zijn Galerie Zeno X zeer internationaal werkt en op de kunstbeurzen van Miami, Basel, New York en Londen aanwezig is, trekt ongeveer dezelfde conclusies. "Vorig jaar voelde je in Miami en New York dat het segment tussen 5.000 en 15.000 euro het niet goed deed. In de hogere segmenten was er geen probleem. Maar het rare was dat op de Frieze Art Fair in Londen het net het tegenovergestelde was. Een heel raar fenomeen."

"In de galerie zelf merk ik dat de verkoop goed gaat maar dat mensen duidelijk een bepaald bedrag willen besteden. De categorie tussen 5.000 en 30.000 euro, de middenklasse zeg maar. Ik heb de indruk dat velen het vertrouwen in hun bank kwijt zijn. Maar we moeten eerlijk zijn, de crisis heeft ook een weerslag op de galerie."

Demaegd zei twee jaar geleden al dat de zeepbel van de astronomische bedragen bij Christie's en Sotheby's ooit moest barsten. "Het is een goede zaak dat de speculanten er nu tussenuit zullen vallen. De goede collectioneurs gaan door, zelfs al lijden ze verlies. Ook de banken blijven aankopen voor hun collectie. Ik heb in Londen nog aan een Nederlandse bank verkocht."

"Ik ben ook altijd blij geweest dat de kunstenaars van Zeno X, zoals Marlene Dumas, nooit gevallen zijn voor die lokroep van astronomische bedragen. Of voor een avontuur als Damien Hirst. Want het werd toch wel totaal absurd. Waarom gaven kopers 23 miljoen euro aan Hanging Heart van Jeff Koons, een editie dan nog wel. Terwijl Koons zelf voor dat bedrag een topwerk van Gustave Courbet koopt, een naakt, en twee werken van Tilman Riemenschneider (een laat-middeleeuwse ivoorsnijder, ER)."

"De verhoudingen waren totaal zoek", zegt ook Peter Bernaerts. "Een uitstekende Pieter Brueghel de Jonge koop je voor een fractie van de prijs voor een Jeff Koons. Men besefte niet meer waar men mee bezig was."

Galeriehouder Adriaan Raemdonck (De Zwarte Panter):

Ons publiek is geïnteresseerd in levende kunst, en het zal werken blijven kopen. Dat neemt niet weg dat de kopers voorzichtiger zijn geworden

n Christie's organiseerde vorige week een veiling waar ook werken uit de collectie van Richard Fuld jr., ex-CEO van de failliete bank Lehman Brothers, te koop werden aangeboden. Aan het tijdperk van de astronomische bedragen voor moderne kunst lijkt door de financiële crisis een einde gekomen.

n Damien Hirst poseert voor The Incredible Journey. In september bracht een veiling van de Britse kunstenaar nog 133 miljoen euro op, maar daarna sloeg de stemming op de internationale kunstmarkt om.

n Mao van Andy Warhol was een van de topstukken op een recente veiling bij Christie's. Een derde van de 75 loten bleef onverkocht en de veiling bracht maar de helft op van de laagste schatting.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234