Dinsdag 03/08/2021

AchtergrondDe PFOS-files, slot

In Zwijndrecht heerst vechtlust, verdriet maar ook berusting over PFOS: ‘Het voelt alsof we naïef waren’

Jeroen Van Reeth en Caroline Van der Cruyssen kijken van in hun tuin uit op de omstreden 3M-fabriek. Van Reeth: 'Het zou kunnen dat ik door die chemische stoffen misschien geen kleinkinderen ga hebben.' Beeld Eric de Mildt
Jeroen Van Reeth en Caroline Van der Cruyssen kijken van in hun tuin uit op de omstreden 3M-fabriek. Van Reeth: 'Het zou kunnen dat ik door die chemische stoffen misschien geen kleinkinderen ga hebben.'Beeld Eric de Mildt

Strijdvaardig, boos, ontgoocheld, wantrouwig en goed op weg om met glans te slagen voor een examen toxicologie. Zwijndrecht verteert het PFOS-schandaal en een aantal inwoners gaat niet mee in de gelatenheid van veel dorpsgenoten. Zij maken zich op voor een gevecht.

“Dan zijn er ook nog de precursoren zoals fluortelomeren die bij soms vrijkomen en die in het milieu omgezet worden in PFOS of andere PFAS.” Aan het woord is níét toxicoloog Jan Tytgat, maar Jeroen Van Reeth (45) , IT-er, racewagenfanaat, vader van twee jonge dochters en eigenaar van een mooi huis met in één hoek van de tuin uitzicht op 3M.

De ‘pfossen en pfassen’ zijn voor hem een tweede job geworden. Tijdens ons gesprek komt hij aanzetten met relevante documenten, van milieuvergunningsdossiers tot analyses van PFOS-vervuiling in drinkwater en juridische documenten uit Saint Paul, Minnesota. In die Noord-Amerikaanse staat begint 119 jaar geleden het verhaal dat sinds april Zwijndrecht en de Vlaamse politiek in zijn greep heeft.

Op 13 juni 1902 richten vijf industriëlen er Minnesota Mining and Manufacturing op, gespecialiseerd in de ontginning van een mineraal dat in slijpschijven zit. Op 20 februari 2018 bedingt openbaar aanklager Lori Swanson bij datzelfde bedrijf, dat sinds 1910 ‘3M’ heet, een schadevergoeding van 850 miljoen dollar voor decennialange vervuiling van grondwater met riskante chemicaliën uit de grote PFAS-stoffengroep. In dat jaar boekte de multinational 32,77 miljard dollar.

Sinds het PFOS-schandaal hier losbarstte, studeren Van Reeth en zijn vriendin Carolien Van der Cruyssen (38) op ‘poly-of perfluoralkylverbindingen’, bodemsaneringsregulering en milieuvergunningen. Het is de woede over de geldzucht van een al steenrijk bedrijf dat ‘kinderen wereldwijd voor de rest van hun leven opzadelt met gezondheidsrisico’s’ die hen de energie geeft om dat te combineren met twee drukke jobs en een gezin.

“Ik had nog nooit van PFOS gehoord”, zegt Van Reeth. Nu weet ik dat het kan zorgen voor een verzwakt immuunsysteem, verschillende kankers, cholesterolproblemen en hormonale problemen. Steeds meer studies tonen dat ook een lage dosis al die problemen kan opleveren, zeker bij kinderen. Het zou dus kunnen dat ik door die chemische stoffen misschien geen kleinkinderen ga hebben.”

Terwijl hun twee dochters van acht en drie spelen op de tablet, vertelt het koppel honderduit over wat ze nu met enkele dorpsgenoten ondernemen. Dat gaat van affiches bussen van hun nieuwe actiegroep ‘Zwijndrecht Gezond’, juridisch advies inwinnen en buren met een diploma chemie uithoren tot een nota uitschrijven waarin ze bezorgdheden samenvatten in 21 pertinente vragen.

Vraag 1.6 luidt: ‘Zijn de drempelwaarden (voor PFOS) streng genoeg voor inwoners van Zwijndrecht en omstreken als je rekening houdt met het feit dat er meerder manieren zijn (groenten, fruit, eieren, drinkwater, stof) waarop wij PFOS/PFAS in hogere concentraties in ons lichaam kregen?’

“De hele waslijst hebben we naar Karl Vrancken gestuurd”, zegt Carolien. Hij brengt voor de regering in kaart hoe groot het PFOS-probleem hier nu precies is.

Strengere normen in Nederland

Aanvankelijk waren ze bij Zwijndrecht Gezond opgetogen over zijn aanstelling en over de Commissie Grondverzet die hij voorzit. Ten huize Van Reeth is dat enthousiasme zonet onder het vriespunt gezakt, nu blijkt dat minister van Openbare Werken Lydia Peeters (Open Vld) op basis van het rapport van die expertencommissie besluit dat de Oosterweel-werken hier om de hoek kunnen doorgaan.

Niet dat deze buurtbewoners tegen de werken zijn want de Oosterweel-verbinding betekent geluidsbermen, meer fietspaden, minder verkeer en dus fijn stof. “Maar wij willen dat de overheid de veiligheid garandeert en op onze vragen antwoordt voor ze met de werken doorgaat”, zegt Carolien.

Waarom is niets geweten over de andere PFAS die bij 3M uit de schoorsteen komen?, zo vraagt Zwijndrecht Gezond zich ook af. Hoe komt het dat de normen voor PFOS in het drinkwater in Nederland strenger zijn? “En waarom wordt verkondigd dat de bodem in ons woongebied wellicht niet gesaneerd moet worden terwijl er op zowat driehonderd meter van ons huis stalen zijn genomen waarin de PFOS-waarden de bodemsaneringsnorm zes keer overschrijden?”, zegt Van der Cruyssen.

Zelf kunnen de ‘buren van 3M België’ niet altijd zoveel doen om de PFOS te weren. Geen eieren van eigen kippen en geen groenten uit eigen tuin eten, zo luidt het devies. Maar zeker niet iedereen heeft pluimvee en een moestuin. Zij moeten op kleinere ingrepen inzetten.

Zo drinkt het gezin Van Reeth geen water meer uit de kraan en wordt nu ook soep met flessenwater gekookt. Ze kijken de hele tijd van waar de wind komt om te kunnen beslissen welke kant van het huis ze verluchten zonder dat er stof van de Oosterweel-werf binnenwaait. Vis en Zeeuwse mosselen komen niet meer op tafel, teflonpannen en gourmetstelletjes zijn verbannen, de heraanleg van de tuin is uitgesteld en ze twijfelen of ze deze zomer hun zwembad zullen uitstallen.

“Er hangt in Zwijndrecht een sfeer van rouw omdat allerlei vanzelfsprekende dingen die nu niet meer kunnen”, zegt ook schepen van Leefmilieu Steven Vervaet (Groen). “Spelen in de tuin, je eigen gekweekte groentjes eten. Een zorgeloze zomer zit er niet in en niemand weet hoe lang we al die oplettendheid nog in acht moeten houden.”

Zelfs de kleinsten zijn op de hoogte. De oudste dochter van Jeroen en Carolien, acht, kreeg een educatieve uitleg over de kwestie op school. Met ouders die er de hele tijd mee bezig zijn, kan het meisje er ook niet aan ontsnappen, zo geven haar vader en moeder grif toe. “Wanneer we in de tuin stukken gazon herstellen, kunnen we haar nu uitleggen waarom ze niet op de zanderige delen mag spelen.”

Ook overweegt Jeroen om tijdelijk te verhuizen mocht het stof tijdens de zwaarste fase van de werken niet kunnen worden tegengehouden. Zijn geliefde ziet dat minder zitten. “Door dit schandaal ben ik nog meer gaan beseffen hoe graag ik hier woon”, zegt de architecte over het ruime, lichte huis. “Het is een zalige plek, niet ver van de stad maar met voldoende groen. Ik zou er kapot van zijn mochten we moeten verhuizen door de misstappen van een chemiebedrijf.”

Natuurlijk, wie hier komt wonen wéét dat er veel industrie in de buurt is. Maar dat is geen reden om ‘zomaar alles te moeten dulden’. “We zijn toch niet meer in de jaren 60? Je verwacht dat industrie en overheid controleren wat uit de schouw komt bij zo’n chemiefabriek in de buurt van waar een half miljoen mensen wonen. (ontzet) Dat blijkt gewoon niet te gebeuren. Daar word ik zo boos van”, zegt Carolien.

Anderen laten het helemaal niet zo aan hun hart komen. Ze wonen hier al zo lang en zijn nooit ziek geworden, zeggen ze, terwijl ze nog een zelfgekweekte aardbei proeven. En er is geen beginnen aan, zo vinden ze ook. Er zijn nog zoveel andere toxische stoffen in onze omgeving. “Je wordt knettergek als je je overal iets van aantrekt.”

Die houding valt ook Vervaet op. “Ik krijg veel uiteenlopende reacties en uit een aanzienlijk deel spreekt het verlangen om het te relativeren. Een arts die erg begaan was met fijnstof mailde me zelfs met de vraag de PFOS-kwestie niet zo op te blazen omdat het ‘niet aangetoond is’.”

'Ik ben een stuk verloren van mijn vertrouwen in de goedheid van de mens', zegt  Caroline Van der Cruyssen. Beeld  Eric de Mildt
'Ik ben een stuk verloren van mijn vertrouwen in de goedheid van de mens', zegt Caroline Van der Cruyssen.Beeld Eric de Mildt

Ook Evy D’Eer van immokantoor Immo Selekt ontwaart een zekere onverschilligheid. “De PFOS-kwestie heeft zeker een impact op onze zaak”, zegt ze. “Al kunnen we nu moeilijk inschatten in welke mate omdat het altijd rustiger is vanaf juni, zeker nu we weer op vakantie kunnen. En de kandidaat-kopers die wel nog bij ons aankloppen, zijn natuurlijk mensen die zich niets van de PFOS aantrekken. Ook is er duidelijk geen vlucht uit Zwijndrecht ingezet.”

Maar, misschien, zo vrezen Jeroen en Carolien, laten velen zich ‘in slaap wiegen door de geruststellende praatjes’. “3M Belgium verklaart op tv dat PFOS de gezondheid niet schaadt en veel mensen geloven dat dan maar, terwijl het dus niet klopt.”

En misschien speelt ook een gevoel van machteloosheid. Want wat kun je beginnen tegen een multinational? Toch heel wat, vermoeden ze bij Zwijndrecht Gezond. Inspiratie halen ze bij gedupeerden in Nederland, Zweden, Italië en de VS die een strijd aangingen met 3M en andere ‘PFAS’-producenten die al juridische slagen wonnen rond het principe ‘de vervuiler betaalt.’

Niet dat Jeroen en Carolien uit 100 procent strijdvaardigheid en optimisme zijn opgetrokken. “Voordien vertrouwden wij erop dat de overheid garant stond voor onze gezondheid. Dat is echt geknakt”, zegt Jeroen. “Het voelt alsof we erg naïef zijn geweest met ons vertrouwen in de overheid.”

De onderzoekscommissies, expertenrapporten en bodem- en bloedonderzoeken die nu zijn opgestart, herstellen dat blijkbaar niet zomaar. Grondrecht, een ander burgercollectief dat omwonenden in Zwijndrecht en op linkeroever in Antwerpen vertegenwoordigt, stelt zelfs voor buitenlandse experts in te zetten omdat Vranckens expertencommissie ‘niet onafhankelijk genoeg kan zijn’.

Carolien: “Het helpt alvast niet dat sommige verantwoordelijken zo snel komen aanzetten met sussende taal, zoals het Federaal Agentschap voor Voedselveiligheid dat op basis van een verouderde norm concludeert dat eieren, melk en vlees in Zwijndrecht veilig zijn. Ik begrijp dat eerdere normen veel minder streng waren en dat de nieuwe Vlaamse norm er nog niet is. Maar wees dan eerlijk. Vertel dat de voorlopige ‘toetsingswaarden’ die Vlaanderen hanteert achterhaald is en vervangen zullen worden. En kijk in afwachting naar de normen in het buitenland. Dat gebeurt niet. Ik ben daardoor een stuk verloren van mijn vertrouwen in de goedheid van de mens.”

Maar het overleg met de buren en anderen van Zwijndrecht Gezond blaast wat er nog rest aan vertrouwen nieuw leven in. Ze vinden het ‘raar’ om nu zelf vergunningen te checken want ‘is dat niet het werk van de overheid?’ “Maar iedereen die meedoet heeft gevoel dat wat we nu doen ertoe doet en dat het nog niet te laat is”, zegt Jeroen.

Anonieme klacht tegen 3M

Ook zijn wederhelft is eerder hoopvol dan defaitistisch. “Meer zelfs, ik reken er een beetje op dat onze bloedwaarden goed zullen meevallen omdat wij geen eieren en groenten uit eigen tuin eten”, zegt Carolien. “Als de waarden niet hoog zijn, wil dat zeggen dat we hier wellicht kunnen blijven wonen, mits sanering. Mocht dat niet zo zijn, zou dat betekenen dat wij enkel en alleen al via de lucht te veel gevaarlijke stoffen binnenkrijgen. Aan dat scenario wil ik niet denken, want dan moeten we hier weg.”

Een van de pistes die ze ondertussen met de anderen onderzoeken is de juridische. Een vooralsnog anonieme dorpsgenoot heeft een klacht ingediend tegen 3M. Er wordt al weken gespeculeerd dat het een landbouwersfamilie is, want landbouwers lijden grote schade. Bioboeren zien hoe klanten steeds meer wegblijven, traditionele grotere landbouwbedrijven hier krijgen hun waar niet meer verkocht op de veilingen.

Al gokte Jeroen meteen op een andere klager, een reactie die illustreert hoe diep het wantrouwen zit. “Ik dacht meteen: wie weet is het 3M zelf”, zegt hij. “Zo winnen ze tijd want een strafzaak duurt jaren en kan alle andere burgerzaken opschorten”, zegt hij.

Komt het tot een strafzaak voor de ‘anonieme’ klager, dan sluiten Jeroen, Carolien en andere leden van Zwijndrecht zich daar mogelijk bij aan. “Maar we onderzoeken het nog, want procederen kan zwaar en duur zijn. Ik wil mijn spaarcenten liever niet stoppen in iets wat de overheid eigenlijk moet doen, namelijk onze gezondheid garanderen, en dan geen centen meer over hebben om te verhuizen mocht dat nodig zijn”, zegt Jeroen.

Wat wel vaststaat, is dat deze mensen hopen op een zware juridische straf voor 3M ‘zodat geen enkel bedrijf ooit nog durft doen wat zij doen’. Ook hopen ze op voldoende sanering in de buurt en op het einde van alle PFAS-productie. Jeroen: “Het is een enorme massa stoffen die overal terug te vinden zijn en die door onze wegwerpcultuur permanent blijven circuleren. Dat krijg je niet meer weg. Maar de kraan moet nu wel dicht. Want onze wereld en onze lichamen worden stilaan een groot gifstort en overheden en industrie beslissen zomaar hoeveel gif wij te verwerken krijgen. Dat kunnen we toch niet blijven pikken?”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234