Donderdag 22/04/2021

'In WO I heeft de mensheid haar onschuld verloren'

Enkele weken terug berichtte de wereldpers dat hij de nieuwe James Bond-roman ging schrijven. Meteen het bewijs dat hij op zijn 60ste hot is. William Boyd, auteur van indringende en intrigerende romans en films. We spraken met hem over zijn elfde roman, 'Wachten op de dageraad'.

Waar gaat Wachten op de dageraad over?

William Boyd: "Ik wilde een verhaal vertellen met echt lijkende mensen, een wereld bouwen met idiosyncratische figuren. Op een ander niveau wilde ik een spionagethriller schrijven die gesitueerd is in de Eerste Wereldoorlog. Eigenlijk gaat het boek over het begin van de moderniteit. Het 'moderne' begon niet bij het begin van de 20ste eeuw, maar in 1914. Dat was het kantelmoment. In het Wenen van net voor de oorlog zie je die verschillende gedaantes van de moderniteit opduiken. In de muziek had je Schönberg. In de literatuur Musil en Schnitzler, in de schilderkunst Klimt en Schiele, in de architectuur Otto Wagner en Adolf Loos, de Sezessionsstil en de Jugendstil. In de filosofie had je Wittgenstein, in de journalistiek Karl Kraus met Die Fackel. Doe daar Sigmund Freud en de psychoanalyse bij, en je hebt een hoogst uitzonderlijke culturele en intellectuele smeltkroes in deze prachtige, hoogburgerlijke stad, in een rijk dat op zijn laatste benen loopt. Dat leek mij een uitgelezen plaats om het verhaal van Lysander Rief te situeren. Ook Adolf Hitler liep daar rond als een halve vagebond, Stalin was er in 1913, Trotski heeft er zes jaar gewoond.

"Bij het begin van het boek zie je Lysander in Wenen, klaar en helder in het scherpe zonlicht, aan het einde van het boek is hij in Londen, loopt hij weg in de grauwe donkerte van een onzekere toekomst. Dat is volgens mij wat ons overkomen is in WO I. Zekerheden waren weggevallen, overtuigingen twijfels geworden. Paranoia, cynisme, angst. De moderne geest heeft in die jaren zijn vorm gekregen. Ons zelfbeeld heeft toen een ernstige deuk gekregen, die verschrikkelijke slachtpartijen, mensen als kanonnenvoer. Het boek gaat over die verschuiving in onze sensibiliteit, die ontgoocheling, en Lysander is onze gids in dat proces."

Moderniteit is geen positieve evolutie?

"Toch wel. Ken je het beroemde gedicht MCMXIX van Philip Larkin? 1914, met het onsterfelijke vers 'Never such innocence again'. Onze onschuld is verdwenen. De muiterij van het Franse leger was een sleutelmoment in WO I. De Franse soldaten weigerden aan die waanzinnige slachting verder deel te nemen. 'We willen onze posities verdedigen, maar we gaan niet meer aanvallen', dat meldden ze aan hun generaals. Die opstand van het Franse leger is een belangrijk symbolisch moment geweest. Met de Eerste Wereldoorlog kwam een einde aan de 19de-eeuwse hiërarchische orde. We zijn het gezag in vraag gaan stellen, we zijn sceptischer geworden, volwassener. Er zijn veel versies van de waarheid. Een gezond gevoel van relativiteit en van complexiteit is ontstaan, en dat is net het positieve van de moderniteit.

"Eigenlijk zijn er drie revoluties geweest die diepe sporen in ons mensbeeld nagelaten hebben. Copernicus die stelde dat de aarde rond de zon draaide. De aarde en haar bewoners waren ineens niet meer het centrum van het heelal. Dat was een hele slag. Dan kwam Darwin zeggen dat we eigenlijk weinig meer dan dieren zijn, onderdeel van de fauna van een onooglijke planeet. En vervolgens had je Freud die ons wist te vertellen dat we niet eens meester in ons eigen hoofd zijn, maar dat we geregeerd worden door seksuele en andere donkere driften."

Ik heb het boek vooral gelezen als een verhaal over de werking van de fantasie en van de fictie. Lysander is een acteur die je niet kan geloven. Zijn jeugdtrauma, dat hem die anorgasmie bezorgde, is verzonnen. Zijn moeder is niet wie ze is of lijkt te zijn.

"Dat klopt. Het is een roman, compleet verzonnen. Wat kun je geloven, wie vertelt de waarheid? Lysander zoekt naar opheldering. Dat is ook de betekenis van de titel. Wachten op de dageraad. Hij wil klaarheid, maar die komt niet, die zal nooit komen. Er zijn percepties, en meningen, en schakeringen. Lysander ziet de wereld niet zoals zij is, omdat die uiteindelijk onkenbaar is."

"Zijn fameuze anorgasmie, waarvoor hij in therapie gaat bij dr. Bensimon, komt voort uit een diep schuldgevoel. Wat hij erover vertelt, is uiteindelijk ook een leugen die een eigen leven gaat leiden."

Je hebt een merkwaardige psychotherapeutische methode ontwikkeld die helemaal op fantasie en fictie gebaseerd is. Je noemt dat 'parallellisme'. Zouden echte therapeuten daar mee weg geraken?

"De werkwijze van Bensimon, die een leerling van Freud is, bestaat inderdaad in het recreëren van de oorspronkelijke traumatische ervaring. Je maakt ze gewoon anders, zodat de pijn weggaat en de nieuwe versie de plaats inneemt van de oude. Je doet dat heel gedetailleerd, heel grondig en de geest heeft het vermogen om zichzelf te bedriegen, in de positieve zin dan.

"Dat parallellisme, ik denk dat we dat allemaal op een of andere bewuste of onbewuste manier doen. De werkelijkheid herscheppen, onze geschiedenis herschrijven.

"Onze herinneringen zijn zo vaag en zo flou dat we ze niet meer herkennen en dat we ze gaan verzinnen. Ik hou al jaren een dagboek bij en het verschil tussen wat ik opschrijf en wat ik me achteraf herinner, is soms schrikbarend groot. Ik gebruik dat dagboek om mijn herinneringen te checken op hun realiteitsgehalte. Ik schrijf momenteel een stuk over onze koningin. Ik heb haar vier keer ontmoet in mijn leven, in diverse omstandigheden, en mijn herinneringen aan die ontmoetingen zijn anders dan de notities die ik toen gemaakt heb. Voor mij betekent dat dat je je herinneringen ook bewust en actief kan heruitvinden.

"Ik heb interessante reacties gekregen van echte therapeuten die geloven dat het wel kan werken. Het kan zijn dat het al gebruikt wordt, zonder dat het als dusdanig uitgewerkt is in een formele theorie. Het komt me redelijk plausibel voor. Het is een vorm van zelfprogrammering, wat je verzint wordt een onderdeel van je verleden."

Wat is de plaats van Wachten op de dageraad in je oeuvre? Het is je elfde roman.

"Het is merkwaardig hoe bepaalde patronen pas later duidelijk worden. The New Confessions, Nat Tate en Any Human Heart zijn duidelijk met elkaar verwant, ondanks het feit dat ze vijftien jaar uit elkaar liggen." In die boeken probeer ik een fictief gegeven zo reëel mogelijk voor te stellen met de bedoeling de lezer te laten geloven dat het allemaal echt gebeurd is. Het is een valse autobiografie, een valse biografie en een vals dagboek.

"Dit boek kun je post factum ook zien als deel van een trilogie waarin ik genres uitprobeer: Restless is een spionageverhaal, Ordinary Thunderstorms is een thriller, en dit is een avonturenroman in de trant van John Buchan en Somerset Maugham, een typisch verhaal over een Engelse jongeman die in het buitenland in moeilijkheden geraakt. In die zin kan je zeggen dat mijn drie laatste romans oefeningen zijn in genrefictie.

"Als ik terugkijk naar mijn werk, dan zie ik dat mechanisme wel vaker aan het werk: in The Blue Afternoon heb je een seriemoordenaar aan het werk, in Armadillo gaat het over een grootscheepse verzekeringsfraude. Ik speel graag met genreconventies. Ik denk dat de plots die ik ontwikkel, redelijk complex zijn, die hebben telkens een motor nodig. En die motor komt vaak voort uit genreconventies, zoals het spionageverhaal. De thema's zijn eigenlijk altijd dezelfde: waarheid en identiteit. Hoeveel identiteiten hebben we, veranderen we in de loop van ons leven? Ik denk dat ik een andere man ben dan toen ik achttien was. Wat is de identiteit van Lysander? Hij neemt zonder enig probleem andere identiteiten aan: hij wordt Abelard Schwimmer, of een personage op de bühne.

"Sommige mensen zeggen me dat ze het boek in zes uur uitgelezen hebben. Dat is compleet fout. Dan moeten ze heel veel over het hoofd gezien hebben. Het verhaal is veel meer dan een mechaniekje dat zich snel afrolt. De plot werkt wel eens tegen mij; mij wordt wel eens verweten dat ik te veel een vlot verhaal vertel, en niet genoeg inhoud in mijn boeken stop."

Jouw Bond-avontuur lijkt die criticasters wel gelijk te geven. Zie je wel, Boyd is een thrillerschrijver zoals er dertien in een dozijn zijn, roepen ze. Waarom heb je de opdracht aangenomen om een nieuwe James Bond te schrijven?

"Ik heb iets met Ian Fleming, de oorspronkelijke auteur van de James Bond-romans. Ik heb zijn werk en leven grondig bestudeerd, en hij treedt op in Any Human Heart. Ik was erg blij toen de Fleming Estate mij vroeg om de nieuwe Bond te schrijven. De James Bond van Fleming staat heel ver van de überheldcartoonfiguur van de films. Ik volg het literaire pad en situeer het verhaal in 1969, in de Koude Oorlog. Bond is een intrigerend personage. Wist je dat hij Schots-Zwitsers is? Hij is een wees, opgevoed door een tante, zijn ouders zijn jong gestorven in een klimaccident. Een twijfelaar van middelbare leeftijd. Een mens van vlees en bloed.

"Nu, het was bijna een examen. Ik moest verschijnen voor een comité van de Fleming Estate, uitleggen hoe ik Bond zag, wat ik van Fleming dacht, hoe ik het verhaal zou uitwerken. Ik moest een lange en gedetailleerde samenvatting maken die door een soort quality control-proces ging, om ervoor te zorgen dat het consistent is met de rest van de Bond-verhalen. Voor de rest heb ik de volledige vrijheid. Het is een fantastische uitdaging en ik ga er de best mogelijke Bond van maken. Ik zal het manuscript in december opleveren, en het zal in het najaar 2013 verschijnen. Daarna verschijnt mijn nieuwe 'eigen' roman, die totaal anders is dan al wat ik tot dusver geschreven heb. Met die roman zal ik al die criticasters wel het zwijgen opleggen. Ik denk trouwens dat je je niets mag aantrekken van wat critici denken. Als je dat begint te doen, dan word je gek. Wat is er trouwens fout aan spionageverhalen? De nieuwe roman van Ian McEwan is een spionageroman, Graham Greene heeft er geschreven, John Banville, Rebecca West. Een schitterend genre om mee te spelen."

William Boyd

Wachten op de dageraad

Mouria, 349 p., 24,95 euro.

Vertaald door Jan Fastenau.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234