Dinsdag 27/09/2022

ReportageGrens Kenia-Tanzania

In Tanzania worden Masai met geweld verjaagd van hun land om plaats te maken voor trofeejachtpartijen

Moeder Karembe  gaat met haar twee dochters water halen nabij het Keniaanse Masai-dorp Ololaimutiek. Veel Tanzaniaanse Masai zijn de grens over gevlucht.  Beeld Luis Tato voor de Volkskrant
Moeder Karembe gaat met haar twee dochters water halen nabij het Keniaanse Masai-dorp Ololaimutiek. Veel Tanzaniaanse Masai zijn de grens over gevlucht.Beeld Luis Tato voor de Volkskrant

In het noorden van Tanzania worden tienduizenden Masai, een volk van veehoudende nomaden, met grof geweld van hun land verdreven. Er moet een nieuw wildpark komen, waar leden van de koninklijke familie uit de Verenigde Arabische Emiraten hun privéjachtpartijen kunnen houden. ‘Dit is een onhoudbare situatie.’

Joost Bastmeijer

Het is spitsuur voor Juma Olesampuerap, de enige dokter van dienst in de kleine Enkitoria-kliniek aan de rand van het Keniaanse Masai-dorpje Ololaimutiek. Buiten wachten tientallen mensen op hulp. De meesten van hen zijn vrouw, het zachte getingel van hun kleurrijke sieraden met kralen en spiegelende schijfjes dringt door een open deur de kleine ziekenzaal binnen.

Olesampuerap onderzoekt de schotwond van Partalala, een jongeman gekleed in een grijze capuchontrui en een rood-zwart geruite shuka-doek. Hij heeft een gapend gat in zijn been, het wit van het bot is zichtbaar. “De Tanzaniaanse overheid moet zich schamen,” prevelt Olesampuerap terwijl hij het been van de jongen inzwachtelt. “Zonder overleg schieten ze op hun eigen mensen.” Partalala’s gezicht vertrekt van de pijn.

Een nieuw wildpark

Op 9 juni, de dag voordat Partalala werd neergeschoten, meldden drie agenten zich in Ololosokwan, een dorp in Loliondo. Ze wilden een betonnen paal in de grond slaan, die moest aangeven waar binnenkort een nieuw wildpark wordt aangelegd.

De jachtlicentie voor het park, dat zo’n 1.500 vierkante kilometer groot zal worden, is in handen van de Otterlo Business Corporation (OBC) uit de Verenigde Arabische Emiraten (VAE). Volgens een VN-rapport uit 2019 is OBC “een luxejachtbedrijf”, dat al in 1992 een Tanzaniaanse jachtvergunning kreeg, “waardoor de koninklijke familie van de VAE privé-jachtreizen kan organiseren”. Hoewel er vooral in zuidelijk Afrika veel op wild wordt gejaagd, is trofeejagen ook in Tanzania niet verboden.

Maar volgens internationale verdragen die Tanzania heeft ondertekend, moeten de Masai, een volk van veehoudende nomaden, vooraf toestemming geven voor het gebruik van hun traditionele leefgebied. “Het uitzetten van de Masai zonder voorafgaande goedkeuring is een mensenrechtenschending”, aldus Balakrishnan Rajagopal, Speciaal Rapporteur van de VN. “Uitzetting in naam van natuurbehoud, safaritoerisme en trofeejacht brengt het fysieke en culturele voortbestaan van de Masai in gevaar.”

 De arts Juma Olesampuerap verbindt het been van Partalala, de Masai die een schotwond opliep toen Tanzaniaanse agenten begin juni zijn dorp binnenvielen. Beeld Luis Tato voor de Volkskrant
De arts Juma Olesampuerap verbindt het been van Partalala, de Masai die een schotwond opliep toen Tanzaniaanse agenten begin juni zijn dorp binnenvielen.Beeld Luis Tato voor de Volkskrant

Gevechten

Dus toen de politie op 9 juni het gebied wilde afbakenen, zeiden de Masai dat dit eerst besproken moest worden met de stamoudsten uit de omgeving. Toen de leiders de volgende dag in Ololosokwan bij elkaar kwamen, werden ze verrast door een bezoek van een grote politiemacht. Volgens de Masai begonnen de agenten meteen te schieten en traangasgranaten te gooien. Meer dan dertig personen raakten gewond, aldus de Masai.

“Misleidend”, noemt de Tanzaniaanse premier Kassim Majaliwa de bloedige filmpjes die sindsdien op sociale media rondgaan. Autoriteiten zeggen dat er bij het conflict geen gewonden zijn gevallen. Er is alleen een agent omgekomen, stellen zij, die in zijn oog is geraakt door een pijl die door de Masai werd afgeschoten. 27 Masai zijn daarom gearresteerd, op beschuldiging van moord.

Wie zijn de Masai?

De Masai zijn een nomadenvolk, dat al generaties lang op de uitgestrekte vlakten van Kenia en Tanzania leeft. Ze leven vooral van het vlees van koeien, schapen en geiten die ze houden. De Masai staan bekend om hun atletisch vermogen en sprongkracht, die tot uiting komt in hun wereldberoemde ‘springwedstrijden’. Het is een van de rituelen die jongens moeten ondergaan op de weg naar volwassenheid. Diegene die het hoogst springt, kan kiezen met wie hij mag trouwen.

De traditionele kleding van de Masai bestaat uit diverse rode doeken die om het lichaam worden geslagen. Ze staan ook bekend om hun sieraden, zoals de spiraalvormige nekkettingen of verzwaarde oorbellen die hun oorlellen uitrekken. Al die sierraden hebben betekenis: zo is aan de kleur te zien of iemand getrouwd is.

Het is een volk dat al generaties lang in harmonie leeft met de natuur, maar hun traditionele levenswijze komt steeds meer onder druk te staan. Langdurige droogtes en onverwachte milieurampen, uitgelokt door de klimaatverandering, komen steeds vaker voor in hun leefgebied. Ze worden ook alsmaar vaker weggejaagd uit hun leefomgeving, onder het mom van ‘natuurbehoud’ of om meer safaritoeristen aan te kunnen trekken.

“Daarachter ligt Tanzania,” zegt de gewonde Partalala wanneer dokter Olesampuerap klaar is met zijn been. Hij wijst door het kleine raam in de gele muren van de zaal, naar de glooiende heuvels zo’n 25 kilometer verderop. Hij en “duizenden anderen” zijn na de aanval van de politie over die heuvels getrokken, zegt hij.

Partalala kan zich van die tocht zelf niets herinneren: hij verloor zijn bewustzijn nadat hij werd geraakt in zijn been, de kogel ging er dwars doorheen. Zijn dorpsgenoten durfden hem niet naar een Tanzaniaans ziekenhuis te brengen, want “die worden gerund door dezelfde overheid als die op ons schoot”. Hij ontwaakte in Kenia.

“Nieuw soort kolonialisme”

Op veel plekken in Afrika wordt een natuurbeschermingsmodel gebruikt dat door activisten fortress conservation wordt genoemd. Dat model, dat stamt uit koloniale tijden, probeert oorspronkelijke bewoners zo veel mogelijk uit natuurgebieden te weren, uit naam van natuurbescherming. Steeds vaker vecht de oorspronkelijke bevolking echter voor eigen beheer en bescherming van de nationale parken waar zij vaak al honderden jaren wonen.

“Als de overheid in zee gaat met buitenlandse investeerders en niet samenwerkt met de mensen die al in de gebieden wonen, is er sprake van een nieuw soort kolonialisme”, zegt een Tanzaniaanse Masai-leider die anoniem wil blijven uit angst voor repercussies.

Karembe (rechts) met haar twee dochters Naitayuang (links) en NoorÕmirisho. Beeld Luis Tato voor de Volkskrant
Karembe (rechts) met haar twee dochters Naitayuang (links) en NoorÕmirisho.Beeld Luis Tato voor de Volkskrant

De ‘verhuizingen’ van Masai zijn bovendien niet nieuw, zegt hij. Al decennialang wordt de bevolkingsgroep volgens hem geïntimideerd. “De overheid komt geregeld naar Masai-dorpen om te zeggen dat ze land nodig heeft voor wildparken of fabrieken. Wij hebben daar niets over te zeggen.”

President Hassans nationale overheid houdt bij haar besluiten geen rekening met de wensen van lokale en regionale overheden waarin de Masai zijn vertegenwoordigd. “De Masai vormen al eeuwen de ziel van dit gebied”, aldus de Masai-leider. “Hoe kun je die wegrukken? Dan krijg je een leeg en verdord land, zonder leven.”

Advocaten, activisten en mensenrechtengroepen luiden nu ook de noodklok. Meer dan 70.000 seminomadische herders die in het noord-Tanzaniaanse Loliondo leven worden volgens hen gedwongen om plaats te maken voor het privéjachtgebied van Arabieren.

De Tanzaniaanse overheid ontkent dat er sprake is van uitzetting, maar laat geen onafhankelijke onderzoekers of journalisten tot Loliondo toe. Wel is het de bedoeling dat VN-mensenrechtenwaarnemers een bezoek aan Tanzania zullen brengen, maar wanneer zij welkom zijn is nog onduidelijk. De waarnemers zullen ook Ngorongoro bezoeken, een ander gebied in het noorden van Tanzania waar Masai worden verdreven. Volgens de VN zijn er 165.000 Masai getroffen door de herplaatsingsplannen in de twee gebieden – in totaal wonen er zo’n 400.000 Masai in Tanzania.

Zorgen over mensenrechten

De mensenrechten staan in Tanzania de laatste jaren onder steeds grotere druk. President Magufuli, die het Oost-Afrikaanse land van 2015 tot zijn dood in 2021 leidde en die ook wel de ‘Bulldozer’ werd genoemd, legde het zwijgen op aan onwelgevallige media en oppositieleden, hiv-programma’s zijn stopgezet. In 2018 schrapte de Wereldbank nog een lening van 265 miljoen euro aan Tanzania, omdat zij bezorgd was over het overheidsbeleid dat zwangere meisjes niet op scholen worden toegelaten.

Toen Magufuli in maart 2021 plotseling overleed, nam voormalig vicepresident Samia Suluhu Hassan het stokje van hem over. Sinds haar aantreden zijn de banden tussen Tanzania en de VAE verstevigd. Tijdens een bezoek van Hassan aan Dubai in februari werd bekend dat de VAE de komende vier jaar meer dan 7 miljard euro in Tanzania zal investeren. Volgens activisten is die overeenkomst niet los te zien van wat er zich nu in Loliondo afspeelt.

‘We hebben het zwaar’

Voor de Masai die aan de Keniaanse kant van de grens wonen, is het opvangen van de Tanzianen vanzelfsprekend. Ook in een Masai-nederzetting net buiten Ololaimutiek verblijven sinds kort Tanzaniaanse Masai. “Er kwamen meerdere families,” zegt stamoudste Ole Ndaika, “ze vertelden verschrikkelijke verhalen.” Onder zijn New York Yankees-pet kijken zijn door staar tranende ogen naar de droge grond. “Zij hoeven niet te vragen of ze hier mogen verblijven”, zegt hij. “Dit zijn onze broers en zussen, en ze zitten in de problemen.”

In zijn huis is het warm en benauwd, het krioelt er van de kinderen. Ole Ndaika, die hier woont met zijn twee vrouwen en zes kinderen, vangt hier twee Tanzaniaanse vrouwen en hun kinderen op. “We hebben het zwaar”, zegt de oude man. “Er is niet genoeg ruimte en eten.” Steun van de Keniaanse overheid krijgen ze niet. Ole Ndaika wijst naar een kleine bedstee. “We hebben maar drie kleine bedden voor vijftien mensen”, zegt hij, “de kinderen slapen op de grond.”

Stamoudste Ole Ndaika Maasai en de uit Tanzania gevluchte Kiramatisho. Beeld Luis Tato voor de Volkskrant
Stamoudste Ole Ndaika Maasai en de uit Tanzania gevluchte Kiramatisho.Beeld Luis Tato voor de Volkskrant

Op een van de afgeragde matrassen zit Kiramatisho, ze geeft haar baby de borst. “Haar zoon is geboren terwijl ze naar Kenia vluchtte”, zegt Ole Ndaika somber, “in de bush.” Een paar uur nadat Kiramatisho’s kind ter wereld was gekomen, moest haar man alweer terug naar de koeien, hun belangrijkste bezit. De 25-jarige vrouw maakt zich zorgen; ze heeft haar man al weken niet gesproken. “Ik ben bang dat hij wordt gearresteerd, geslagen of neergeschoten”, zegt ze.

Hoewel Kiramatisho’s man zich waarschijnlijk nog in het dikke struikgewas schuilhoudt, met zijn koeien, kwamen er ook veel Masai met vee en al de grens over, zag dokter Olesampuerap. Hij vreest voor etnische conflicten over land en voedsel tussen Keniaanse en Tanzaniaanse Masai. “Overal zijn nu koeien”, zegt de arts, “maar er is geen gras en er valt geen regen. Dit is een onhoudbare situatie. Mensen zullen overlijden, veel kinderen zijn nu al ondervoed.”

Het spreekuur van de Enkitoria-kliniek is inmiddels voorbij, dokter Olesampuerap zijgt neer op een skai-leren bureaustoel. Hoe langer hij over de gebeurtenissen van zijn mede-Masai praat, hoe bozer hij wordt. “Sinds mensenheugenis leven wij in harmonie met de natuur”, roept hij. “We jagen niet op dieren, eten hun vlees niet eens.” Het is aan de Masai te danken dat er überhaupt nog wilde dieren in Loliondo zijn, stelt hij. “En nu wordt er op mensen geschoten zodat de Arabieren op dieren kunnen schieten? Onvoorstelbaar.”

Tijdens de tirade van de dokter staart Partalala nog altijd naar de heuvels aan de horizon. “Niet alleen mijn lichaam lijdt”, zegt hij even later terwijl hij zijn gewonde been vasthoudt. “Mijn hele levensonderhoud en mijn familie is in gevaar. Ik weet niet waar mijn kinderen zijn, mijn koeien kunnen hier nergens grazen. De politie bezet het land dat wij hebben geërfd van onze voorouders. Als we dat niet terugkrijgen, sterven we uit.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234