Zondag 26/09/2021
‘De gemiddelde hoeveelheid sperma bij mannen in het Westen neemt jaarlijks met ongeveer 1 procent af’, weet epidemioloog Shanna Swan.

InterviewEpidemioloog Shanna Swan

‘In sommige delen van de wereld is de gemiddelde twintiger nu al minder vruchtbaar dan haar grootmoeder op 35 jaar’

‘De gemiddelde hoeveelheid sperma bij mannen in het Westen neemt jaarlijks met ongeveer 1 procent af’, weet epidemioloog Shanna Swan.Beeld Getty Images

De hoeveelheid sperma die mannen produceren is de afgelopen vijftig jaar gehalveerd en ook de vrouwelijke vruchtbaarheid is gaan haperen, zo toont epidemioloog Shanna Swan (Mount Sinai School of Medicine) in haar boek Count Down. ‘Het is steeds duidelijker dat ook de chemische stoffen in onze levens daar een aandeel in hebben.’

Shanna Swan onderzoekt al meer dan twintig jaar het verband tussen hormoonverstorende chemische stoffen zoals ook het ondertussen welbekende PFOS en ‘reproductieve gezondheid’. Haar conclusie luidt dat koppels steeds meer vruchtbaarheidsproblemen ervaren en dat dat ook komt door hormoonverstorende chemische stoffen die in ongeveer alles zitten, van plastic tot elektronica, voedselverpakkingen, pesticides en cosmetica.

Haar boek daarover, Count Down, doet lezers denken aan de populaire dystopische tv-serie The Handmaid’s Tale, naar het gelijknamige boek van Margaret Atwood, waarin vrouwen deels door milieuvervuiling massaal onvruchtbaar zijn geworden, waardoor een religieuze dictatuur de nog vruchtbare vrouwen verplicht draagmoeder te worden. “Wie zelfvoldaan van die serie genoot en gelooft dat het pure fantasie is, zal door Swans boek wakker geschud worden”, zo vatte The New York Times het samen.

Want ja, u voorspelt dat mannen tegen 2045 geen sperma meer zullen hebben?

Swan: (lacht) “Ik moet enkele citaten in de media toch wat nuanceren. Het is te extreem om te stellen dat wat ik concludeer hetzelfde is als wat je in The Handmaid’s Tale ziet. Maar het is wel zo dat de nood aan kunstmatige hulp bij voortplanting almaar toeneemt. Als je alle data naast elkaar legt, zie je dat we het steeds moeilijker krijgen om op een natuurlijke manier kinderen te krijgen. Zo neemt ook het aantal kinderen dat via draagmoeders ter wereld komt gestaag toe.

“Wat het citaat over ‘geen sperma meer in 2045’ betreft, daar hoort ook uitleg bij. In 2017 heb ik met collega’s onderzoek gepubliceerd dat toont hoe de hoeveelheid sperma bij westerse mannen is gehalveerd tussen 1973 en 2011. Dan zie je dus een neerwaartse curve gebaseerd op de gemiddelden die we vonden. Als je die doortrekt tot in 2045, kom je puur wiskundig gezien uit op nul.

“Maar in werkelijkheid kan dat nooit gebeuren omdat het zou betekenen dat de gemiddelde spermahoeveelheid nul is geworden, wat dan weer zou betekenen dat de helft van alle mannen een negatieve hoeveelheid sperma zou hebben. Dat is natuurlijk onmogelijk. Wat wel duidelijk gebeurt, is dat die curve zorgwekkend richting de bodem daalt.”

Er kwam wel kritiek van collega’s. Zij stellen dat de hoeveelheid sperma niet zo doorslaggevend is voor de vruchtbaarheid.

“Die kritiek komt van genderonderzoekers aan Harvard. Maar dat zijn wetenschapsfilosofen, geen harde wetenschappers. Ze hebben onze data duidelijk niet grondig bekeken en ze hebben zelf nooit iets in een vakblad gepubliceerd over epidemiologie of vruchtbaarheid.

Cryos in Aarhus, Denemarken, is een van de grootste spermabanken ter wereld. Beeld AFP
Cryos in Aarhus, Denemarken, is een van de grootste spermabanken ter wereld.Beeld AFP

“Trouwens, als de hoeveelheid sperma zogezegd geen invloed heeft op de vruchtbaarheid van een koppel, hoe komt het dan dat een van de eerste onderzoeken die zulke koppels ondergaan een spermatelling is? Wat wel waar is, is dat het vooral om de lage waarden gaat. Zodra een man 50 miljoen spermacellen per milliliter of meer produceert, maakt de exacte hoeveelheid niet meer uit voor zijn kansen om een kind te krijgen. Maar bij alle hoeveelheden daaronder neemt die kans sterk af naargelang die hoeveelheden afnemen.”

U verbindt die evolutie ook met andere vruchtbaarheidsproblemen bij zowel mannen als vrouwen. Waarom precies?

“De gemiddelde hoeveelheid sperma bij mannen in het Westen neemt jaarlijks met ongeveer 1 procent af. Maar ook de hoeveelheid testosteron neemt met ongeveer zoveel af en erectiestoornissen, genitale geboortedefecten aan penis en teelballen, miskramen, endometriose (groei van baar­moe­der­slijm­vlies bui­ten de baar­moe­der, BDB) en prematuur eierstokfalen nemen met ongeveer evenveel toe.

“Toegegeven, voor de meeste van die fenomenen zijn de data nog onvolledig. Maar mij en mijn collega’s valt het wel op. Bovendien zie je iets gelijkaardigs bij wilde dieren. Ook daar zijn er gestaag meer problemen met misvormde of kleinere genitaliën en krijgen ze minder jongen. Het bredere plaatje wijst op een afnemende vruchtbaarheid sinds ruim een veertigtal jaar.”

Shanna Swan. 'Het zou nuttig zijn om 3M Belgium te vragen een onderzoek te doen naar vruchtbaarheidsproblemen in de buurt en bij werknemers.' Beeld WireImage
Shanna Swan. 'Het zou nuttig zijn om 3M Belgium te vragen een onderzoek te doen naar vruchtbaarheidsproblemen in de buurt en bij werknemers.'Beeld WireImage

Speelt bij de mens in het Westen niet vooral de beslissing om later aan kinderen te beginnen?

“Dat verklaart uiteraard voor een deel bijvoorbeeld het toenemend aantal miskramen. Daarnaast is ook aangetoond dat de moderne levensstijl met te weinig bewegen, overgewicht, roken en stress ook een negatieve impact heeft op reproductieve gezondheid. Maar wilde dieren kiezen niet voor een moderne levensstijl of om op latere leeftijd hun jongen te krijgen en toch hebben ook zij last van deze vruchtbaarheidsproblemen.

“Bovendien krijgen steeds meer jongere vrouwen last van onvruchtbaarheid. Ik onderzocht met een collega de haperende vruchtbaarheid bij vrouwen en we stelden tot onze verbazing vast dat het probleem groter is geworden onder jongere vrouwen in vergelijking met oudere. In sommige delen van de wereld is de gemiddelde twintiger nu al minder vruchtbaar dan haar grootmoeder op 35 jaar. Er is ook overtuigend bewijs dat het risico op miskramen in alle leeftijdsgroepen toeneemt. Dat alles suggereert minstens dat er ook iets anders meespeelt dan het ouderschap uitstellen.”

Zoals hormoonverstorende chemische stoffen?

“Dat is in ieder geval ook waar wilde dieren in het milieu aan zijn blootgesteld. Het zou vreemd zijn om te redeneren dat die stoffen bij hen een impact hebben, wat is aangetoond, maar tegelijkertijd te zeggen dat dat bij de mens niet zou spelen. Dat ftalaten (hormoonverstorende weekmakers in plastic, BDB) bij bepaalde diersoorten de vruchtbaarheid verstoren, is natuurlijk geen direct bewijs voor dat fenomeen bij de mens. Maar met mijn lab toonden we in ieder geval aan dat wanneer vrouwen vroeg in een zwangerschap meer van bepaalde ftalaten in hun lichaam hebben, hun zonen geboren worden met kleinere genitaliën. En dat, meer bepaald de afstand tussen de anus en de genitaliën, is al herhaaldelijk in verband gebracht met minder sperma en verminderde vruchtbaarheid. Dat is goed aangetoond, ook bij dieren. Bij de mens hebben we die studies ook herhaald en de resultaten waren telkens hetzelfde.

“Het is erg complex, duurde tien jaar en kostte tien miljoen dollar, maar die conclusies staan overeind. Ondertussen is er onder de hoog aangeschreven endocrinologen van de Endocrine Society ook consensus dat een hele resem hormoonverstorende stoffen de menselijke vruchtbaarheid aantasten.”

Een zo’n stof is PFOS, die nu ook voor ongerustheid zorgt nabij de site van 3M in Antwerpen. Wat weet u over PFOS en vruchtbaarheid?

“3M. Maar natuurlijk. We kennen hen hier in de VS goed (in de VS moest 3M al honderden miljoenen dollars betalen voor PFOS-vervuiling BDB). De hele klasse van de PFAS lijkt alvast ook voor de vruchtbaarheid zorgwekkend. Het onderzoek staat alleen nog niet zo ver als bij onder andere ftalaten en Bisphenol A (een industriële chemische stof om plastic mee te maken, BDB). Een recente overzichtsstudie spreekt van een verband met een verlaagd testosterongehalte bij mannelijke proefdieren. Het zou nuttig zijn om 3M Belgium te vragen een onderzoek te doen naar vruchtbaarheidsproblemen in de buurt en bij werknemers.”

Kan wetgeving ons niet genoeg beschermen?

“De handhaving en ook de risicoanalyses zijn moeilijk en duur omdat er ook zoveel stoffen circuleren. Jullie hebben in Europe wel REACH (Europese wetgeving op chemische stoffen, BDB). Dat is geweldig, maar ook dat is nog niet voldoende. Zo komen er steeds meer stoffen bij en zitten lage dosissen nog niet altijd in de risicoanalyses. Het oude adagium in de toxicologie is dat de dosis het gif maakt, maar voor hormoonverstorende stoffen is dat niet per se zo. Een lage dosis kan al een risico betekenen. Soms is er bij een hoge dosis een andere impact, bij een gemiddelde dosis gebeurt er niets en bij een lage dosis is er ook weer een ander effect. Net zoals vrouwen die extreem veel sporten, maar ook vrouwen die helemaal niet sporten, daardoor vruchtbaarheidsproblemen krijgen.

“De controle op chemische stoffen moet dus echt veel meer rekening gaan houden met die lage-dosiseffecten. Ook slimmere manieren om te testen komen op en we moeten ook kijken naar een combinatie van effecten. Fundamenteel moeten we overstappen op veiliger en meer duurzame alternatieven die niet meer uit petroleum komen. In de EU is daar nu alvast debat over. Dat is al iets. Hadden we dat hier maar.”

Count Down. How Our Modern World Is Threatening Sperm Counts, Altering Male and Female Reproductive Development, and Imperiling the Future of the Human Race. Shanna Swan, Stacey Colino. 304 pagina’s, 18,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234