Donderdag 01/12/2022

In Praag begon de lente in november

De Berlijnse Muur en het IJzeren Gordijn zouden eeuwig blijven rechtstaan, dat was de logica zelf. De wereld bestond uit twee vijandige blokken en het was niet denkbaar dat er een held zou komen die daarin verandering bracht. En toch kwam die held, onverwacht en heel efficiënt, en hij zorgde in 1989 voor niets minder dan een aardverschuiving in de wereldgeschiedenis. Die rebelse held was het volk. De burgers van Tsjecho-Slowakije, dat toen nog één land was, deden dat jaar hun generale repetitie van 1968 nog eens over. Met het verschil dat de de revolutie nu wel lukte. In 1993 gingen Tsjechië en Slowakije dan hun eigen weg.

Vanuit Gdansk zet ik mijn route voort, dwars door Polen via Bydgoszcz, Poznan, Wroclaw om via de grenspost Kudowa Zlone / Nachod noordelijk Tsjechië binnen te rijden. Vroeger was het ook daar een versterkte vesting, hoewel Polen en Tsjecho-Slowaken tot de ‘socialistische broedervolken’ behoorden. Nu zijn ze echt broeders, tenminste volgens de hymne van de Europese Unie. De grens is opgedoekt, er staat alleen nog een kotje waar men de verplichte autowegstickers moet kopen. Het ergert mij, ook nadien in Slowakije, Hongarije en Roemenië, omdat het mij voorkomt als een verkapte manier om aan deviezen te geraken, net als onder de communisten.Het bord Ceska Republika zegt mij dat ik in een nieuw land ben, zoals twee dagen later Slovenska Republika nadrukkelijk wil onderstrepen dat beide niet meer samen horen. De weg naar Praag is idyllisch en de hoofdstad onovertroffen zoals altijd. Misschien mag een mens voor één keer eens niet helemaal objectief zijn. Het is en blijft mijn lievelingsstad in Europa en het oord waar ik na Brussel, waar ik woon, het vaakst geweest ben. En dus ook in 1989, in die bewuste novemberdagen die de geschiedenisboeken zouden ingaan. Mede omdat de hervormer Gorbatsjov in het Kremlin zat en er andere ideeën op na hield dan de harde stalinistische bonzen van vroeger. Dat weet men in Praag vandaag nog wel, maar de Russen in het algemeen zijn er niet populair, ook Gorbatsjov niet. De vernieuwer Gorbatsjov deed niet wat zijn voorlopers in Oost-Berlijn (1953), Boedapest (1956) en Praag (1968) wel deden: een vernieuwd socialisme in bloed laten smoren.

Franz Kafka

Gorbatsjov liet Oost-Duitsers, Polen, Tsjecho-Slowaken, Hongaren en Bulgaren betijen, en aan de Roemenen had het Kremlin sowieso niets te zeggen. Iedereen mocht voor hem zijn “eigen weg naar het socialisme” zoeken zonder dat hij zijn tanks en soldaten dreigde te sturen. Men weet dat in Praag, maar het trauma van 1968 zit nog erg diep. Zelfs de jongeren, die geen Russisch meer hoeven te leren op school, weten wat 1968 is geweest,ook al waren ze toen nog lang niet geboren.Studenten aan de Karlsuniversiteit, waar Franz Kafka ooit studeerde, zeggen mij dat hun ouders hen alles hebben verteld en dat ze gelukkig zijn dat in 1989 niet “dezelfde fout” werd gemaakt. Daarmee bedoelen ze niet de tanks van het Rode Leger, maar dat ze blij zijn dat niet weer geprobeerd werd het socialisme te hervormen. Voor hen moest niet nog eens aan het socialisme gesleuteld worden, maar moest het gewoon wég. Dat vinden zij de verdienste van 1989 en het groepje waarmee ik praat, maakt zich behoorlijk druk over het lot dat de beroemdste student van hun universiteit dezer dagen te beurt valt. Dat Franz Kafka door de stalinisten destijds uit de rekken van boekenwinkels en bibliotheken werd gebannen, vinden ze belachelijk, maar van wat hem nu overkomt, moet hij zich toch wel omdraaien in zijn graf. De genaamde K is een cultfiguur geworden in Praag, met wie een succesrijk handeltje wordt gedreven. Kafka op bekers, kopjes, T-shirts, bierkruiken,pennen en paraplu’s. Zijn geboortehuis is een museum, op de andere oever van de Moldau is er nog een, hij heeft een plein, een standbeeld, een muurschildering - maar zijn boeken leest natuurlijk niemand.Dat deden de communisten destijds tenminste wel, totdat ze hem verboden omdat ze zichzelf in zijn werk meenden te herkennen. De anonieme, duistere, geheimzinnige en bureaucratische wereld die Franz Kafka beschreef en waarin machthebbers een fatalistische mensheid terroriseren, konden zij inderdaad geschapen hebben. Maar Kafka heeft dat wel allemaal geschreven voordat communistenchef Klemet Gottwald in 1948 in zijn geboortestad de macht greep. Kafka is in 1924 gestorven, hetzelfde jaar als Vladimir Iljitsj Lenin.

Stalin of Lenin?

Lenin is uit het stadsbeeld verdwenen, Stalin was dat al langer. In Praag stond het grootste standbeeld van Stalin dat ooit op aarde heeft bestaan, maar na zijn ontluistering in de vroege jaren vijftig heeft men het granietblok per granietblok ontmanteld. Het verhaal gaat vandaag nog in de Tsjechische hoofdstad dat de brokstukken ‘ergens’ opgeslagen liggen. Wie zal het weten. Lenin is nog wel te vinden, in het Museum van het Communisme in het centrum van de stad, al weet blijkbaar niet iedereen meer wie hij was. Tijdens mijn bezoek hoor ik achter mij twee jongeren kibbelen dat de man op de grote foto Stalin is, terwijl het duidelijk om Vladimir Iljitsj gaat. Ik meng mij niet in hun gesprek, maar heb er achteraf een beetje spijt van.Praag is niet zoveel veranderd als Oost-Berlijn of andere steden op mijn trip, maar misschien is dat ook een indruk omdat ik er zo vaak kom. Natuurlijk zijn er inmiddels miljoenen toeristen per jaar, terwijl dat vroeger merkelijk minder was, en die hebben echt niet alleen een positieve invloed op het juweel aan de Moldau. De gebouwen van de Communistische Partij zullen er over eeuwen nog staan, maar ze zijn nu in handen van banken en verzekeringsmaatschappijen. Het schreeuwlelijke hotel Praha staat nog in de heuvels buiten het centrum, maar herbergt nu geen buitenlandse partijchefs meer. Gewone maar kapitaalkrachtige stervelingen hebben er nu een bed.Mijn hotel van toen, Ambassador / Zlata Husa, is er ook nog. Ik deelde er in 1989 de kamer met mijn betreurde fotograaf Patrick De Spiegelaere. We zagen uit ons venster alles wat er gebeurde op het Wenceslasplein, maar liepen natuurlijk hele nachten buiten op straat tussen de mensen die bezig waren hun leven te veranderen. Achter de hoek was en is de plek waar de volksheld Jan Palach zichzelf in brand stak als protest tegen de sovjetinvasie. Het is een van de meest gefotografeerde items in Praag en daar maakte ook Patrick toen een van zijn bekendste foto’s: het paard van koning Wenceslas als enorme schaduw tegen de gevels. Die hangt vandaag nog ingekaderd bij mij thuis.Het balkon van het huis van waarop Vaclav Havel de wenende maar ook feestende massa toesprak, is er ook nog. Er hangt geen bordje aan de gevel, je moet het weten. Aan de nog moeilijk leesbare leuze Havel na hrad (‘Havel naar de burcht’) op het muurtje op weg naar de heuvel loop je trouwens ook gewoon voorbij als je het niet weet. Hrad is de burcht die dreigend boven de Moldau staat en misschien model heeft gestaan voor Kafka’s roman Das Schloss. Het is al sinds eeuwen de ambtswoning van de politieke heersers in Praag. Ook de communistische staatshoofden plantten tot 1989 hun vlag op het dak met de leuze van reformator Jan Hus Pravda vitevzi, ‘de waarheid overwint’. Het was niet hun enige onbeschaamdheid.

Dubcek

Toch maar weg uit Praag. Via Brno naar Bratislava, de hoofdstad van een nieuw land, in 1989 de tweede grootste stad van de eenheidsnatie en kapot gefrustreerd over Praag. De Slowaken hebben altijd gezegd dat ze door Praag gediscrimineerd werden en niets zelf mochten beslissen. Het is maar gedeeltelijk waar, maar ze blijven het volhouden en als argument voor hun onafhankelijkheidsstreven gebruiken.Veel Slowaken hadden hoge posten in Tsjecho-Slowakije, in de partij, de staatsbank, het planbureau en de geheime dienst STB. Meer nog, de laatste president van Tsjecho-Slowakije, Gustav Husak, was een Slowaak en de revolutiemaker Alexander Dubcek eveneens. Op die laatste zijn ze in Bratislava ondertussen wel fier, en ze hebben het plein voor het parlementsgebouw dan ook naar hem genoemd. Maar de zachte haatverhouding met de Tsjechen heeft in 1993 dan toch tot de afsplitsing geleid, de fluwelen echtscheiding heette dat toen. De grenspost Brodske tussen beide EU-leden bestaat nog, maar is totaal onderkomen. Spelende kinderen lopen rond, op het grenshuisje staat nog het opschrift ‘Policia SK’, je kunt niet naast de sticker ‘Verboden wapens mee te brengen’ kijken, zelfs kamerplanten staan er nog te verwelken. De klok staat op 9.15 uur terwijl ik daar om 16.30 uur rondloop. De enige ‘klanten’ zijn vrachtwagenchauffeurs naar Turkije.In het behoorlijk swingende Bratislava aan de Donau maakt het weekblad The Slovak Spectator zich vrolijk over de Tsjechen, die er niets van terechtgebracht hebben tijdens hun pas afgelopen Europees voorzitterschap en de jonge journalist Pavol Strba van het agentschap Sita schiet wel met heel scherp: “Die Tsjechen zijn zo achterlijk dat ze nog niet eens echt geld hebben en daar nog met hun stomme kronen zitten.” Hij bedoelt dat Slowakije op 1 januari van dit jaar de euro heeft ingevoerd.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234