Maandag 06/07/2020

In Oeganda is de stroom vluchtelingen vanuit Oost-Congo nog amper bij te houden

Nummer 602.583 is 12 jaar, en alleen

De burgeroorlog in het oosten van Congo heeft zich verplaatst naar de grensstreek met Oeganda. Gevolg: tienduizenden Congolezen vluchten dat land binnen. Een reportage vanuit het hart van de vluchtelingenstroom.

Door Rolf Bos

V oor de zoveelste keer vandaag stoot een met rode aarde besmeurde truck een lading Congolese vluchtelingen uit. Arme sloebers met hun hele hebben en houden, op de vlucht geslagen voor het geweld, net over de Oegandese grens.

"Monsieur, ik ben 45 jaar", zegt Kambale Gérard. "En 45 jaar van mijn leven heb ik in Congo al geweld meegemaakt. Pourquoi monsieur?, waarom toch, mijnheer?"

Gérard is zojuist met een witte truck van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR van de Congolees-Oegandese grens nabij Kisoro naar het transitkamp in Nyakabande gebracht. Het was een helletocht van ruim twee uur over schokschouderende bergweggetjes, in een smerige achterbak, vol krijsende kinderen, getraumatiseerde vrouwen en verslagen mannen, maar nog niets vergeleken met de dagenlange voettocht die Gérard daarvoor had afgelegd.

Met zijn vrouw Rachel en zijn twee zonen is Gérard vijf dagen geleden vanuit zijn dorp Kiwanga op de vlucht geslagen voor het oorlogsgeweld in zijn vaderland. De rebellen van generaal Laurent Nkunda, Mai-Mai milities en soldaten van het alleen in naam nog bestaande Congolese leger zijn, na eerder te hebben gevochten rond Goma, nu in de streek rond Gérards dorp in conflict.

De lokale bevolking, geconfronteerd met roof, moord en verkrachting, zag nog maar één uitweg. Een chaotische vlucht naar het oosten, naar Oeganda. De laatste dagen zijn vele duizenden van deze arme mensen uit plaatsen als Rutshuru, Kiseguru, Kiwanga en Kafeguru de grens nabij Kisoro en Ishasha overgetrokken.

Eenmaal in Oeganda worden ze niet langer dan 48 uur in een transitkamp als Nyakabande ondergebracht, waarna ze - geregistreerd door de UNHCR - met bussen verder worden weggebracht, naar een 'permanent' Oegandees opvangkamp nabij Nakivale, op zes uur rijden.

Het 'verwerken' van de vluchtelingen gaat met een verbijsterende precisie. Zodra een witte truck een nieuwe stroom bestofte en bezwete vluchtelingen in de ochtendmist uitspuwt, komen de medewerkers van de UNHCR, het Oegandese Rode Kruis en het Duitse Humedica in actie. De mensen worden medisch geholpen, ze krijgen een witte tent toegewezen, ze worden gevoed en ze krijgen een wit UNHCR-armbandje met een nummer.

Vandaag zijn we toe aan nummer 602583. Het gaat om de pols van Nadjibo Sibomana. Hij is 12 jaar en hij is hier alleen. Het ventje, dat vloeiend Frans spreekt, weet niet waar de rest van zijn familie is. "Ergens in Congo, monsieur. Tijdens de gevechten en de tocht naar de grens met Oeganda ben ik ze kwijtgeraakt. Maar ik heb wel het mobiele nummer van mijn vader. Mag ik even bellen?"

Maar natuurlijk, Nadjibo. Als we het nummer draaien, klinkt echter een Franstalige damesstem: "Het nummer dat u belde, is tijdelijk niet in gebruik."

Vulkaantoppen

De witte tenten van de UNHCR staan in een mistige groene vallei op 2.000 meter hoogte, net oostelijk van de stad Kisoro. Op de achtergrond steken de vulkaantoppen van de Virunga in de mistige lucht, habitat van berggorilla's. Verderop in de groene bergstreek die door drie landen - Oeganda, Rwanda en Congo - wordt begrensd, liggen andere woongebieden van de zo geliefde aapachtigen. Dian Fossey, de in 1985 in Parc National des Volcans net over de grens in Rwanda vermoorde gorillavorser en beroemd vanwege haar - later verfilmde - boek Gorilla's in the Mist, verbleef vaak in de Travellers Rest, een nu door Nederlanders geleide lodge in Kisoro.

De toeristen die vandaag, in het bezit van hun dure en mondjesmaat verstrekte permits, de gorilla's bezoeken, merken niets van de stroom Congolese vluchtelingen die rond Kisoro en Ishasha het land binnenkomt. De UNHCR heeft geleerd van eerdere conflicten, toen er wel vele tienduizenden Congolese vluchtelingen door de straten van Kisoro trokken. Nu worden de havelozen aan de grens al opgevangen en met trucks tien kilometer naar het achterland, naar Nyakabande, gebracht.

Ze tuimelen daar letterlijk uit de witte truck. Kleine kinderen worden aan een arm naar beneden gelaten, jongemannen springen stoer van de laadbak. Ze slepen alles mee: huisraad, kippen, landbouwgereedschap, matrassen, bundels kleren, gele jerrycans. Een jonge vluchteling, de 21-jarige Eric, houdt zelfs een gebutste elektrische gitaar in de armen. Het is een niet al te goede kopie van een Amerikaanse Stratocaster. De gitaar telt nog drie snaren.

Eric bezit ook een ouderwets fototoestel, zo een nog met een rolfilmpje.

Hij maakte de afgelopen dagen foto's van zijn eigen vlucht. De jonge onderwijzer zegt: "Het wordt een macaber souvenir."

IJzeren dame

Vervolgens zet hij het cameraatje op een bundel kleren en maakt hij met de zelfontspanner een foto van zichzelf, samen met een vriend, te midden van de chaos van Nyakabande.

De meeste jonge vluchtelingen dragen afgedankte T-shirts uit de westerse wereld. De shirts hebben, gezien de omstandigheden, curieuze opschriften. 'Jezus zegt: Ik ben de weg', Star Wars, Fashion Club, University of Texas, Pulp Fiction, Appleton North Girl Track, Iron Maiden...

Je zou grimmig kunnen opmerken dat de jonge vrouw die dat laatste T-shirt draagt inderdaad een ijzeren dame is. Florence beviel tijdens de vlucht door Oost-Congo in de brousse van een baby. Iedereen trok verder, ze werd slechts door één vrouwelijk familielid bijgestaan. Omdat het geweld snel naderde, moest ze al een uur na de geboorte van een meisje al weer op de loop. En ja, moeder en kind maken het goed - gezien de omstandigheden.

Talloos zijn ook de voetbalshirts. We zien vandaag in Nyakabande Zidane, Ljungberg en Ronaldinho langstrekken. En daar gaat Arjen Robben, gehuld nog in het shirt van zijn oude club, Chelsea, een witte UNHCR-tent binnen, een baby op de arm.

Verderop ligt Kambale Gérard, samen met zijn vrouw Rachel en hun twee zonen in het gras. Ze wachten op de gecharterde bus die hen naar het permanente kamp in Nakivale zal brengen, vele uren rijden van hier, diep Oeganda in.

En dan, misschien over een paar maanden toch weer terug naar het altijd onrustige Congo?

"Ik weet het niet", zegt Gérard, die al meerdere malen voor oorlogsgeweld in zijn land vluchtte. "We zullen eerst lang moeten wachten. Weet u, monsieur, geduld oefenen, dat is het trieste lot van elke vluchteling."

Grensgebied

Volgens Roberta Russo, de woordvoerster van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR in Kampala, zijn er op dit moment 27.000 Congolese vluchtelingen in Oeganda. "En elke dag komen er nog veel meer bij." In Congo zelf zijn zeker 250.000 mensen binnen het eigen land gevlucht sinds de strijd tussen generaal Laurent Nkunda en de Congolese regering van president Joseph Kabila eind augustus oplaaide.

Bij de aantallen naar Oeganda gevluchte Congolezen zijn zij die in de grensstreek nabij het Oegandese Kisoro bij familie verblijven, of er zelfs een huis hebben gehuurd, niet meegeteld. Veel van deze Congolezen, die in het grensgebied wonen, spreken dezelfde taal, het Orunuyabwisha, als de Oegandezen aan de andere kant van de grens. Sommige van deze Congolezen slapen 's nachts in het veilige Oeganda, maar gaan overdag naar hun shamba's, hun veldjes, in Congo. Zelfs hun kinderen gaan overdag net over de grens in Congo naar school. Soms moeten ze daarvoor wel 15 kilometer lopen.

Door de oorlog is de handel tussen beide landen deels stil komen liggen. De Congolese boeren leveren van oudsher voedsel aan hun Oegandese buren, zoals bananen, aardapelen en bonen. Vanuit Oeganda gaat er vis naar Congo. Vrachtwagens zie je nu nauwelijks nog de grens nabij Bunagana passeren, maar handelaars met houten fietsen, ebipirigisi, passeren de grenspaal alsof er niets aan de hand is. Op maandag, marktdag, trekken er ook gewoon honderden burgers uit de grensstreek over en weer.

© De Volkskrant

Florence beviel tijdens de vlucht van een baby. Een uur na de geboorte moest

ze alweer op de loop voor het geweld

n Geconfronteerd met roof, moord en verkrachting zag de lokale bevolking nog maar één uitweg: een chaotische vlucht naar het oosten.

n Op dit moment zouden al 27.000 Congolese vluchtelingen de grens met Oeganda hebben overgestoken.

n De meeste jonge vluchtelingen dragen voetbalshirts met daarop namen als Zidane of Ronaldinho.

n De voedselbedeling in het kamp verloopt verbijsterend efficiënt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234