Maandag 06/12/2021

In Moskou regeren sloopkogel en ersatz

Moskou is goed op weg een ersatzstad te worden. Honderden historische gebouwen zijn de voorbije jaren gesloopt of uitgehold, en vervangen door replica's van mindere kwaliteit. Erfgoedspecialisten vrezen voor de toekomst van de architectuur in de Russische hoofdstad.

Door Ward Daenen

Brussel l Paleizen, metrostations, hotels of industriële panden: niets is veilig voor de bouwpromotoren in Moskou, zo blijkt uit de studie Moscow Heritage at Crisis Point. De politieke klasse laat betijen. Of nog erger.

Moskou heeft de naam een grauwe stad te zijn vol communistische prefabblokken. Grotendeels ten onrechte. De stad aan de Moskva beschikt over een ongemeen rijk patrimonium, waarvan het Rode Plein en de zeven Stalintorens slechts het topje van de ijsberg zijn. Maar sinds de val van de Berlijnse Muur ondergaat de Russische metropool een grondige transformatie. Die spoort met economische groei en immigratie. Het bevolkingscijfer steeg sinds 2000 met naar schatting drie miljoen, tot grosso modo 11 miljoen inwoners. Dat er in dergelijk groeiscenario brokken worden gemaakt, is allicht onvermijdelijk. De schaal waarop en het tempo waarin dat gebeurt is evenwel verbijsterend. Monumenten blijven daarbij niet gespaard.

Drie, vier jaar na hun vernietiging liggen het Moskva Hotel, het warenhuis Vojentorg en de Manège nog vers in het geheugen van de Moscovieten. De eerste twee - respectievelijk een paradepaardje uit de Sovjettijd en een parel van de art nouveau - werden onder luid protest afgebroken, terwijl de 19de-eeuwse Manège afbrandde. Velen zijn er evenwel van overtuigd dat de brand was aangestoken, om zo makkelijker een ondergrondse parking te kunnen aanleggen.

De onfortuinlijke monumenten zijn vervangen door povere imitaties. De 'heropbouw' van het Moskva Hotel is nog volop aan de gang. De bekende speelgoedwinkel Detski Mir (Kinderwereld), het laatste werk van de beroemde Sovjetarchitect Aleksej Doesjkin, dreigt vandaag eenzelfde lot te moeten ondergaan. De eigenaars, projectontwikkelaars, willen het gebouw ontmantelen. Het is tot op heden niet duidelijk of de façade behouden blijft.

Die praktijk blijkt in Rusland gelijk te staan aan 'restaureren'. "De projectontwikkelaars weten niet meer wat het woord 'restauratie' juist betekent", bevestigt David Sarkisyan van het Moskouse Sjtsjoesev Museum voor Architectuur. "Huizenrijen van hout zijn de voorbije jaren vervangen door betonnen imitaties. Ook voor architectuur die niet meteen wordt platgeslagen, gebruiken aannemers steevast goedkopere materialen. Dat is bijvoorbeeld gebeurd bij de restauratie van het metrostation Majakovskaja, dat bedreigd wordt door binnensijpelend water. De vereiste knowhow ontbreekt", zegt Sarkisyan.

Het contrast tussen de rijke bouwgeschiedenis en de huidige bouwpolitiek is groot. Op de lijst 'gesloopt' en 'bedreigd' zijn de voorbije jaren talrijke waardevolle kerken, paleizen, appartementsblokken, huizen en industriële panden terechtgekomen. Kwalitatieve herbestemmingen zijn op één hand te tellen. Moskou heeft natuurlijk een traditie in meedogenloze afbraak. Beroemd zijn de beelden van de Christus Verlosserkathedraal, die in 1931 onder het goedkeurend oog van Stalin werd gedynamiteerd. De kathedraal werd het symbool voor de talloze godshuizen die in de communistische 'oorlog tegen religie' vernield werden.

Het is dezelfde Christus Verlosserkathedraal die volgens David Sarkisyan nog voor iets anders symbool staat: "Het Moskou als een kruising van Disneyland, Las Vegas en Turkse vakantieresorts. Na de val van het IJzeren Gordijn werd de kathedraal immers heropgebouwd. Niet met kalksteen maar in beton. De koepel is niet van goud maar van goudkleurig metaal."

Replica-architectuur en façadisme zijn plagen waarmee zowat alle steden te maken hebben. In Moskou verschijnen ze evenwel in extreme vormen. Joeri Loezjkov, burgemeester, heeft daartoe meer dan zijn steentje bijgedragen. Zo besloot hij in 2005 om het Tsaritsyno-paleis, dat na de dood van Catharina de Grote in 1797 onaangeroerd was gebleven, "af te werken". De pittoreske ruïne wordt tegen volgend jaar in ijltempo omgetoverd tot een museum. Loezjkov, die sinds 1992 de Russische hoofdstad met ijzeren hand leidt, maakt ook plannen om een zomerpaleis van een verre tsaar, ontmanteld omstreeks 1770, te laten herrijzen. Begin dit jaar verscheen het bericht dat hij 80 procent van de grond onder Moskou wil uitgraven om er een nieuwe stad te ontwikkelen.

Tegenover die megalomanie staat verpaupering van honderden, zoniet duizenden panden die op herbestemming of renovatie wachten. Zeven Palaty, seculiere gebouwen uit de zeventiende eeuw, en het merkwaardige Melnikovhuis zijn een paar voorbeelden.

Het heersende architectuurklimaat is niet de schuld van die ene burgemeester. Ze is het gevolg van een complexe realiteit, waarbij een wildkapitalistische groei en een jarenzestigvisie op stedenbouw hand in hand gaan. Wetten genoeg nochtans om monumenten te beschermen, maar ze worden niet afgedwongen. Als promotoren beschermde gebouwen stuk slaan, spant de overheid geen proces aan. Een inhoudelijke toekomstvisie op de stad ontbreekt.

"Ik weet dat Brussel ook niet de beste stedenbouw heeft", zegt David Sarkisyan tot besluit. "Maar hier is het nog erger. Al staat er met Valeri Sjevtsjoek een nieuwe man aan het hoofd van de administratie erfgoed. Hij onderkent de problemen en heeft al enkele afbraakwerken gestopt. Moscovieten stellen hoop in hem".

Projectontwikkelaars weten niet meer wat 'restauratie' betekent. Huizenrijen van hout zijn de voorbije jaren vervangen door betonnen imitaties

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234