Dinsdag 14/07/2020

In Kiev klinktde echo van de Holocaust

Op het Maidan staat de toekomst van Oekraïne op het spel, maar ook de geschiedenis van Europa.

De studenten waren de eersten die afgelopen november op het Maidan, het centrale plein in Kiev, protesteerden tegen het bewind van president Viktor Janoekovitsj. Dit waren de Oekraïners die het meest te verliezen hadden, de jongeren die zich zonder nadenken als Europeaan beschouwden en die zich een leven - en een Oekraïens vaderland - wensten dat Europees was. Velen van hen waren politiek links, enkelen zelfs radicaal. Na jaren van onderhandelingen en maanden van beloften had hun regering onder president Janoekovitsj op het laatste moment verzuimd een belangrijk handelsakkoord met de Europese Unie te ondertekenen.

Toen eind november de oproerpolitie kwam en op de studenten in sloeg, kwam er nog een groep naar het Maidan, de Afghanistan-veteranen. Deze mannen van middelbare leeftijd, oud-soldaten en -officieren van het Rode Leger, van wie menigeen met littekens van oorlogsverwondingen, kwamen 'hun kinderen' beschermen, zoals ze het uitdrukten. Ze bedoelden niet hun eigen zoons en dochters; ze bedoelden de bloem der jeugd, de trots en toekomst van het land. Na de Afghanistan-veteranen kwamen nog vele anderen, tienduizenden, daarna honderdduizenden, nu niet meer zozeer ten gunste van Europa, maar ter verdediging van het fatsoen.

Wat betekent het om naar het Maidan te komen? Het plein ligt dicht bij een paar belangrijke overheidsgebouwen en is uitgegroeid tot een vaste plek om te betogen. Het interessante is dat het woord maidan wel in het Oekraïens, maar niet in het Russisch bestaat, maar dat zelfs Russischsprekenden het gebruiken vanwege de bijzondere implicaties. Oorspronkelijk is het alleen maar het Arabische woord voor 'plein', een openbare plaats. Maar nu betekent maidan in het Oekraïens wat het Griekse woord agora betekent: niet alleen een markt waar mensen elkaar toevallig treffen, maar een plaats waar ze elkaar met opzet treffen - de opzet om te overleggen, elkaar te spreken en een politieke samenleving te vormen. Tijdens de betogingen is het woord maidan gaan betekenen 'openbare politiek bedrijven', zodat bijvoorbeeld de mensen die hun auto gebruiken om openbare acties te organiseren en andere betogers te beschermen de automaidan worden genoemd.

De demonstranten vertegenwoordigen elke groepering van Oekraïense burgers: Russischsprekenden en Oekraïenssprekenden (al zijn de meeste Oekraïners tweetalig), stedelingen en plattelanders, mensen uit alle streken van het land, leden van alle politieke partijen, jong en oud, christenen, moslims en joden. Elke grote christelijke gezindte wordt vertegenwoordigd door gelovigen en de meeste ook door geestelijken. De Krim-Tataren lopen in zeer groten getale mee en de joodse leiders hebben zich uitdrukkelijk achter de beweging geschaard.

De verscheidenheid op het Maidan is indrukwekkend: de groep die de ziekenhuizen in de gaten houdt, zodat het bewind de gewonden niet kan ontvoeren, wordt geleid door jonge feministen. Een belangrijke hotline die de betogers bellen als ze hulp nodig hebben, wordt bemand door holebi-activisten.

Dictatuur

Op 16 januari probeerde de Oekraïense regering onder leiding van president Janoekovitsj een eind te maken aan het Oekraïense maatschappelijke middenveld. Haastig en buiten de normale procedures om werd een reeks wetten aangenomen waarmee de vrijheid van meningsuiting en vergadering werd afgeschaft en het weinige overgebleven toezicht op de uitvoerende macht werd opgeheven. De opzet hiervan was om Oekraïne in een dictatuur te veranderen en van alle deelnemers aan het Maidan, die inmiddels waarschijnlijk al enkele miljoenen telden, misdadigers te maken. Het gevolg was dat de protesten, tot dan toe volkomen vreedzaam, gewelddadig werden. Janoekovitsj verloor aanhang, zelfs in zijn politieke thuisbasis in het zuidoosten, nabij de Russische grens.

Na wekenlang vreedzaam te hebben gereageerd op de arrestaties en mishandelingen door de oproerpolitie, hadden veel Oekraïners er genoeg van. Een deel van de betogers, en beslist niet alleen uit politiek rechtse en ultrarechtse hoek, besloot de strijd met de politie aan te gaan. Onder hen waren leden van de ultrarechtse partij Svoboda en een nieuwe verzameling nationalisten die zich de Rechtse Sector (Pravyi Sektor) noemt. Jongemannen, sommigen uit rechtse groeperingen en anderen niet, probeerden met geweld de openbare ruimte in te nemen die werd opgeëist door de oproerpolitie. Jonge Joodse mannen vormden hun eigen gevechtsgroep, of sotnia, om de strijd met de autoriteiten aan te binden.

Ook al werden de meeste van die dictatuurwetten weer door Janoekovitsj ingetrokken, het wetteloze geweld van het bewind, dat in november begon, duurde tot in februari voort. Leden van de oppositie werden doodgeschoten of in de vrieskou nat gespoten tot ze aan onderkoeling overleden. Anderen werden gemarteld en voor dood in het bos achtergelaten.

In de eerste twee weken van februari probeerde het bewind van Janoekovitsj door middel van decreten, bureaucratische sluipwegen en nieuwe wetgeving weer een aantal dictatoriale wetten te herstellen. Afgelopen dinsdag werd een aangekondigd parlementair debat over een grondwetsherziening plotseling afgelast. In plaats daarvan stuurde de regering bij duizenden de oproerpolitie op de betogers in Kiev af. Honderden mensen raakten gewond door rubberkogels, traangas en wapenstokken. Tientallen kwamen om.

De toekomst van deze protestbeweging zal door de Oekraïners worden beslist. En toch is alles begonnen met de hoop dat Oekraïne op een dag tot de Europese Unie zou kunnen toetreden, een streven dat voor veel Oekraïners zoiets wil zeggen als een rechtsstaat, een afwezigheid van angst, een eind aan de corruptie, een sociale verzorgingsstaat en een vrije markt zonder de intimidatie door syndicaten onder leiding van de president.

Euraziatische Unie

Het verloop van het protest is sterk beïnvloed door de aanwezigheid van een concurrerend project, gevestigd in Moskou en genaamd de Euraziatische Unie. Dat is een internationale politieke en handelsunie die nog niet bestaat, maar die in januari 2015 van start zou moeten gaan. Anders dan de Europese Unie berust de Euraziatische Unie niet op de beginselen van gelijkheid en democratie van de lidstaten, de rechtsstaat of de mensenrechten.

Het is daarentegen een hiërarchische organisatie, die naar haar aard vermoedelijk juist geen leden zal toelaten die een democratie en een rechtsstaat met mensenrechten zijn. Elke democratie binnen de Euraziatische Unie zou een bedreiging voor het bewind van Poetin in Rusland vormen. Poetin wil Oekraïne in zijn Euraziatische Unie hebben, en dat betekent dat Oekraïne autoritair moet zijn, wat weer betekent dat het maidan moet worden vermorzeld.

De dictatoriale wetten van 16 januari berustten duidelijk op Russische modellen en werden ingediend door Oekraïense wetgevers die nauwe banden met Moskou hebben. Ze lijken een Russische voorwaarde te zijn geweest voor financiële steun aan het bewind van Janoekovitsj. Voor ze werden afgekondigd, bood Poetin Oekraïne een grote lening aan en beloofde hij kortingen op de prijs van Russisch aardgas. Maar in januari leidde dat niet tot een capitulatie voor Rusland. De mensen van het maidan verdedigden zich en de protesten duren voort. Niemand kan zeggen waar dit heen zal gaan; alleen het Kremlin doet of het zeker weet wat dit allemaal betekent.

De protesten op het Maidan, wordt ons keer op keer door de Russische propaganda en de vrienden van het Kremlin in Oekraïne voorgehouden, betekenen de terugkeer van het nationaalsocialisme in Europa. De Russische minister van Buitenlandse Zaken las in München de Duitsers de les over hun steun aan mensen die de Hitlergroet brengen. De Russische media beweren voortdurend dat de betogende Oekraïners nazi's zijn. Natuurlijk is het van belang bedacht te zijn op ultrarechts in de Oekraïense politiek en geschiedenis. Dat is nog altijd een serieuze aanwezigheid, zij het minder belangrijk dan ultrarechts in Frankrijk, Oostenrijk of Nederland. Toch zijn het veeleer de Oekraïense machthebbers dan hun tegenstanders die hun toevlucht tot antisemitisme nemen, waarbij de oproerpolitie te horen krijgt dat de oppositie door Joden wordt geleid. Met andere woorden: de Oekraïense regering houdt zichzelf voor dat haar tegenstanders Joden zijn en houdt ons voor dat haar tegenstanders nazi's zijn.

Het vreemde aan de bewering uit Moskou is de politieke ideologie van de mensen die haar uiten. De Euraziatische Unie is de vijand van de Europese Unie, niet alleen in strategie, maar ook in ideologie. De Europese Unie is gegrondvest op een historische les: dat de oorlogen van de twintigste eeuw berustten op valse en gevaarlijke denkbeelden, het nationaalsocialisme en het stalinisme, die verworpen moeten worden en alleen te overwinnen zijn in een stelsel dat waarborgen biedt voor een vrije markt, vrij verkeer van personen en een verzorgingsstaat. Het Eurazianisme wordt door zijn pleitbezorgers daarentegen voorgesteld als het tegendeel van de liberale democratie.

Nationaal bolsjewisme

De Euraziatische ideologie trekt een geheel andere les uit de twintigste eeuw. Ze is omstreeks 2001 gesticht door de Russische politicoloog Aleksandr Doegin en streeft naar de verwezenlijking van een nationaal bolsjewisme. In plaats van totalitaire ideologieën af te wijzen, roept het Eurazianisme de politici van de eenentwintigste eeuw op om de nuttige elementen van het fascisme en stalinisme over te nemen. Doegins hoofdwerk, De grondslagen van de geopolitiek, verschenen in 1997, volgt getrouw de denkbeelden van Carl Schmitt, vooraanstaand politiek theoreticus van de nazi's.

Het Eurazianisme is niet alleen de ideologische bron van de Euraziatische Unie, maar ook het credo van een aantal mensen in de regering-Poetin en de drijvende kracht achter een vrij actieve ultrarechtse Russische jeugdbeweging. Doegin heeft jarenlang openlijk de deling en kolonisatie van Oekraïne gesteund.

De centrale man voor het Euraziatische en Oekraïense beleid in het Kremlin is Sergej Glazjev, een econoom die net als Doegin vaak een radicaal nationalisme en een heimwee naar het bolsjewisme in zich verenigt. Hij was lid van de Communistische Partij en communistisch afgevaardigde in het Russische parlement voordat hij medeoprichter werd van de ultrarechtse partij Rodina, oftewel Moederland. In 2005 ondertekenden een aantal van haar afgevaardigden een petitie die de Russische procureur-generaal verzocht alle Joodse organisaties in Rusland te verbieden.

Later dat jaar werd Moederland uitgesloten van deelname aan verdere verkiezingen, na klachten dat haar advertenties tot rassenhaat aanzetten. Op de meest beruchte waren mensen met een donkere huid te zien die watermeloen aten en de schillen op de grond gooiden, en dan riepen dat de Russen hun steden moesten opruimen.

Volgens Glazjevs boek Genocide: Rusland en de nieuwe wereldorde spanden in de jaren negentig de duistere krachten van de 'nieuwe wereldorde' tegen Rusland samen om economische maatregelen te bewerkstelligen die op genocide neerkwamen.

Inmiddels verspreidt de Kremlinpropaganda het gerucht dat de Oekraïense betogers een nazistaatsgreep hebben gepleegd en een burgeroorlog zijn begonnen.

De populistische mediacampagne voor de Euraziatische Unie ligt nu in handen van Dmitri Kiseljov, presentator van de belangrijkste talkshow in Rusland en sinds december ook directeur van het Russische mediaconglomeraat dat van staatswege de nationale publieke opinie beoogt te vormen. Kiseljov is het bekendst om zijn uitspraak dat van homo's die bij auto-ongelukken omkomen het hart uit het lichaam gesneden en verbrand moet worden, en hij heeft de campagne van Poetin tegen homorechten omgesmeed tot een wapen tegen de Europese integratie. Dus toen de toenmalige Duitse minister van Buitenlandse Zaken, die homo is, in december op bezoek was in Kiev en een ontmoeting had met Vitali Klitsjko, de kampioen zwaargewicht en oppositiepoliticus, zette Kiseljov Klitsjko als homo-icoon weg. Volgens de Russische minister van Buitenlandse Zaken wordt het gebruik van seksuele politiek nu een openlijk wapen in de strijd tegen de 'decadentie' van de Europese Unie.

Russische mediastrategie

Volgens dezelfde strategie beweerde de regering-Janoekovitsj volkomen ten onrechte dat de prijs van nauwere betrekkingen met de Europese Unie de erkenning van het homohuwelijk in Oekraïne was. Kiseljov is heel openhartig over de Russische mediastrategie tegenover het maidan: een 'toepassing van de juiste politieke techniek', tot aan 'de rand van oververhitting', en daarna 'het vergrootglas van tv en internet' erop.

Hoe halen mensen met zulke opvattingen het in hun hoofd andere mensen fascisten te noemen? En waarom worden ze in westerse linkse kring ook maar door iemand serieus genomen? Eén redenering lijkt als volgt te gaan: de Russen hebben de Tweede Wereldoorlog gewonnen en zijn dus te vertrouwen in de herkenning van nazi's. Daar klopt weinig van. De Tweede Wereldoorlog werd aan het oostfront voornamelijk uitgevochten in het toenmalige Sovjet-Oekraïne en Sovjet-Wit-Rusland, niet in Sovjet-Rusland. Vijf procent van Rusland was door de Duitsers bezet, heel Oekraïne was door de Duitsers bezet.

Afgezien van de Joden, die verreweg het ergst hebben geleden, waren de grootste slachtoffers van de nazipolitiek niet de Russen maar de Oekraïners en Wit-Russen. In de Tweede Wereldoorlog vocht geen Russisch leger, maar een Sovjet-Rode Leger. Van zijn soldaten was een onevenredig aantal Oekraïens, omdat het in Oekraïne zoveel verliezen leed en rekruteerde onder de plaatselijke bevolking. De legergroep die Auschwitz bevrijdde, heette het 1ste Oekraïense Front.

De andere bron van vermeende Euraziatische morele legitimiteit lijkt deze: omdat de vertegenwoordigers van het bewind van Poetin maar heel selectief afstand van het stalinisme hebben genomen, zijn het dus betrouwbare erfgenamen van de Sovjet-geschiedenis en moeten ze automatisch als tegenpool van de nazi's en daarmee als betrouwbare tegenstanders van ultrarechts worden beschouwd.

Maar nogmaals, daar klopt weinig van. De Tweede Wereldoorlog begon met een bondgenootschap tussen Hitler en Stalin in 1939. Hij eindigde met de verdrijving door de Sovjet-Unie van de Joodse overlevenden over de eigen grens naar Polen. Na de oprichting van de staat Israël ging Stalin de Sovjet-Joden associëren met een samenzwering van het wereldkapitalistisme en begon hij een campagne van arrestaties, deportaties en moorden op vooraanstaande Joodse schrijvers. Toen hij in 1953 overleed, was hij bezig met de voorbereiding van een nog grotere campagne tegen Joden.

Na de dood van Stalin kreeg het communisme steeds meer een etnische kleuring, waarbij de mensen die het in zijn glorie wilden herstellen, beweerden dat het probleem was dat de Joden het hadden bedorven. De etnische zuivering van de communistische erfenis is dé logica van het nationaal bolsjewisme, oftewel de ideologie waarop het huidige Eurazianisme berust. Poetin zelf is een bewonderaar van de filosoof Ivan Ilin, die wilde dat Rusland een nationalistische dictatuur zou worden.

Wat betekent al die vermoorde onschuld? Duidelijk is dat de propagandisten in Moskou en Kiev ons niet voor vol aanzien - en er zijn nogal wat tekenen dat dit geheel terecht is.

Op een subtieler niveau probeert deze campagne de sociale spanningen in een complex land terug te brengen tot een symbolenstrijd om het verleden. Oekraïne is geen theater voor andermans historische propaganda of een puzzel waaruit stukjes kunnen worden weggehaald. Het is een groot Europees land waarvan de burgers belangrijke culturele en economische banden met de Europese Unie én met Rusland hebben. Om zijn eigen koers te bepalen, heeft Oekraïne behoefte aan een normaal publiek debat, herstel van de parlementaire democratie en werkbare relaties met al zijn buren. Oekraïne is vol ontwikkelde en ambitieuze mensen. Als de mensen in het Westen verstrikt raken in de vraag of het nu merendeels nazi's zijn of niet, dan zouden hun wel eens de centrale thema's in de huidige crisis kunnen ontgaan.

Offers

In feite zijn de Oekraïners in een strijd verwikkeld tegen de concentratie van rijkdom en de concentratie van de gewapende macht in handen van Viktor Janoekovitsj en zijn naaste bondgenoten. De betogers mogen in het Westen door links en rechts als een toonbeeld van moed worden gezien. De Oekraïners brengen echte offers voor de hoop op toetreding tot de Europese Unie. Zou daar misschien iets uit te leren zijn onder de eurosceptici in Londen of elders? Dat is een dialoog die niet plaatsvindt.

De geschiedenis van de Holocaust is een onderdeel van ons eigen openbaar debat, onze agora of maidan. De huidige Russische poging om de herinnering aan de Holocaust te manipuleren is zo schaamteloos en cynisch dat de mensen die zo dom zijn om daar in te trappen zich op een dag zullen moeten afvragen hoe en waartoe ze zich hebben laten beetnemen.

Als fascisten zich in de mantel van het antifascisme hullen, zal de herinnering aan de Holocaust als zodanig veranderen. Het zal in de toekomst moeilijker worden om ter wille van een goede zaak naar de Holocaust te verwijzen, specifiek met betrekking tot de Joodse geschiedenis, dan wel inzake de mensenrechten in het algemeen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234