Woensdag 01/04/2020

Sociale kluizenaars

In Japan blijven meer dan een half miljoen mensen verborgen achter hun voordeur

Bij het maken van deze foto, in 2016, leefde deze Amerikaanse Japanner al drie jaar zo in de woonkamer van het huis van zijn voornamelijk in Hawaii wonende familie.Beeld Maika Elan

Japan kent het fenomeen van de hikikomori, mensen die nauwelijks hun huis uitkomen. Die ‘sociale kluizenaars’ boezemen angst in. Is dat terecht?

De Japanse oud-politicus Hideaki Kumazawa (76) was bang dat zijn 44-jarige zoon Eiichiro een vreselijke misdaad zou begaan. Hij was jarenlang agressief tegen zijn moeder en had Kumazawa zelf onlangs bedreigd met de dood. Bovendien leidde zijn zoon een teruggetrokken bestaan. Een andere ‘sociale kluizenaar’ had in Kawasaki recentelijk in het wilde weg mensen neergestoken bij een bushalte. Kumazawa vreesde dat zijn zoon dit voorbeeld zou volgen en daarom stak hij hem eerder dit jaar zelf neer, met de dood als gevolg.

De oud-politicus werd daarvoor onlangs veroordeeld tot zes jaar cel. De rechtszaak en het eerdere geweldsincident deden de discussie rond hikikomori, sociale kluizenaars, weer oplaaien. Het gaat om mensen die minimaal zes maanden thuiszitten, niet naar school of werk gaan en weinig tot geen contact hebben met mensen buiten hun familiekring, volgens de definitie van het Japanse ministerie van Gezondheid, Arbeid en Welzijn. Sommige hikikomori komen soms jarenlang niet veel verder dan hun voordeur.

Geen jongerenprobleem

Het fenomeen kreeg eind jaren 90 een naam en werd daarna breed uitgemeten in de media. Lang werd het vooral gezien als een jongerenprobleem. Uit onderzoek van het ministerie bleek dat er in 2015 ruim een half miljoen hikikomori tussen de 15 en 39 jaar oud waren. Maar eerder dit jaar kwamen er nieuwe cijfers: er zijn nu meer dan 600.000 sociale kluizenaars tussen de 40 en 64 jaar. Veel gevallen komen door schaamte niet aan het licht, het echte aantal is waarschijnlijk veel hoger.

Bij deze schaamte speelt onder meer het imago van hikikomori een rol. Het woord wordt vaak in verband gebracht met geweldsincidenten, zoals ook nu het geval is. Maar dat is volgens Willem Visser ’t Hooft, docent Japans recht aan de Universiteit Leiden, niet geheel terecht. Hij spreekt van een morele paniek die van tijd tot tijd oplaait. “Niet iedere hikikomori wordt natuurlijk een moordenaar. Maar door deze incidenten krijgt het enorm veel aandacht en dan wordt het ineens weer gezien als een acuut probleem.”

Torenhoge prestatiedruk

Over de oorzaken is veel discussie. Sommige deskundigen stellen dat het vooral een maatschappelijk fenomeen is. Het isolement kan volgens hen veroorzaakt worden door torenhoge prestatiedruk, pesterijen, economische malaise, verstikkende moederliefde of net een afwezige vader. Deze experts menen dat psychische problemen niet de voornaamste oorzaak van het sociaal isolement zijn. Anderen kijken er met een kritische blik naar, want volgens hen kan de sociale terugtrekking een kenmerk zijn van bijvoorbeeld een depressie of een angststoornis.

De oorzaken blijven volgens Visser ’t Hooft onduidelijk, omdat Japan zaken niet gauw medicaliseert. Waar andere landen psychologische problemen wat sneller benoemen, medicatie voorschrijven en speciaal onderwijs verzorgen voor jongeren, is dit in Japan veel minder aan de orde. “Er is in Japan eigenlijk te weinig aandacht voor het afwijkende”, zegt Visser ’t Hooft. “Iedereen wordt zoveel mogelijk in het gareel gehouden. Als het dan psychologisch wat minder gaat, krijgen deze mensen de ruimte om even uit de maatschappij te stappen. Maar het is wel de bedoeling dat je terugkomt.”

Dat lukt niet iedereen. Vaak beginnen de problemen bij jongeren al wanneer blijkt dat ze niet mee kunnen in de maatschappij. Door enorme druk of pesterijen op school blijven ze thuiszitten. Dit patroon wordt vervolgens niet doorbroken en zo blijven ze afhankelijk van de zorg van hun ouders.

Er zijn wel non-profitorganisaties die zich bezighouden met re-integratie, maar het blijkt lastig om tot een echte oplossing te komen. “Dan raak je het hele systeem”, zegt Visser ’t Hooft. “En het zijn niet alleen ­jongeren; de hikikomori worden ouder. Het wordt een enorm probleem als hun ouders komen te ­overlijden. Wat gaan ze doen zonder hun ondersteuning? Daar moet Japan zich nu al mee bezighouden, want het gaat om gigantische aantallen.”

Iemands persoonlijkheid speelt een rol

Omdat hikikomori een Japans woord is, wordt het vaak gezien als een cultuurgebonden fenomeen. Maar uit recent onderzoek naar sociale kluizenaars in andere landen, waaronder China, Spanje en de Verenigde Staten, bleek dat daar vergelijkbare gevallen bekend zijn. Anders dan in Japan worden psychische problemen hier wel vaker als onderliggende oorzaak aangemerkt, maar ook iemands persoonlijkheid lijkt een rol te spelen.

“Ik denk dat steeds meer het besef doordringt dat dit niet alleen in Japan speelt. Door het internet is het nu misschien ook wel makkelijker geworden om jezelf af te sluiten zonder in een totaal isolement te raken”, zegt Visser ’t Hooft. “En overal wordt gewoon steeds meer gevraagd van mensen. Dat zie ik bij mijn studenten ook.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234