Zaterdag 29/01/2022

In India gaat de commercie tot op het bot

Vroeg u zich al eens af waar het skelet vandaan komt dat bij de huisarts staat? Uit India wellicht, of uit China of Egypte. Nochtans, de uitvoer van schedels en geraamtes is in India al twaalf jaar verboden. Maar zolang er vraag is...

Door Catherine Vuylsteke

De wetenschappers hebben er sinds Leonardo da Vinci moeite mee: met het vinden van menselijke geraamtes en schedels die ze als instrumenten nodig hebben bij hun anatomiestudie. Eeuwen geleden ging het er op westerse kerkhoven soms hard aan toe: de rouwenden versus de grafschenners, die in opdracht van studenten geneeskunde lijken kwamen pikken. In Groot-Brittannië resulteerde dat in 1832 in een wet die voorzag dat de faculteiten geneeskunde na een strikt vastgesteld aantal dagen de niet geclaimde stoffelijke overschotten in de mortuaria van de steden mochten komen halen. Maar wie laat er zijn overleden dierbaren onbegraven achter?

De vraag naar lijken, geraamten en schedels zou steevast groter blijken dan het aanbod. Bijgevolg werd er, zoals wel vaker geldt voor vervelende kwesties, naar de kolonies gekeken. Nog voor India kanonnenvlees voor de Eerste Wereldoorlog mocht leveren, werd het al als reservoir aangewend voor de levering van geraamtes en schedels.

Een kastesysteem was, en is, daarbij een handigheidje: de Britse kolonisatoren wisten zo meteen bij wie ze terecht moesten. Er was immers de onaanraakbare kaste van de Dom, die zich behalve met voddenrapen met het cremeren en begraven van de doden inlaten. Hindoes cremeren hun doden en doen dat bij voorkeur op de oevers van de Gangesrivier. De Dom verstrekken het hout, het stro waarmee het vuur wordt aangestoken en het vuur zelf. Vervolgens overhandigen ze het brandende vuur aan de oudste zoon van de overledene, waarop die de brandstapel aansteekt.

De Britse kolonisator gooide het op een akkoordje met de Dom en algauw hielden zij zich ook bezig met het produceren van skeletten voor de export. In 1850, zo schrijft journalist Scott Carney, was het Calcutta Medical College al goed voor 900 skeletten per jaar, die vervolgens hun weg vonden naar Europese en later ook Amerikaanse medische instituten en kabinetten.

In de voorbije anderhalve eeuw is er niet erg veel veranderd. Of tenminste, minder dan je zou denken als je er de Indiase wetgeving op naslaat. Het volume van de schedel- en skelettenhandel nam gevoelig toe. Als we de Chicago Tribune mogen geloven was India in 1985 goed voor de uitvoer van 60.000 menselijke geraamtes en schedels. Alleen werd er in maart van dat jaar een gruwelijke ontdekking gedaan. Er werd in de deelstaat West-Bengalen een handelaar gearresteerd die een vracht van 1.500 kinderskeletten in zijn bezit had. Die zijn veel duurder dan geraamtes van volwassenen omdat ze zeldzamer zijn. De wildste geruchten deden de ronde, kwatongen beweerden dat straatkinderen waren vermoord voor deze handel. Nog voor een Australische toerist in Calcutta werd vermoord omdat hij van medeplichtigheid werd verdacht, nam het Indiase parlement eind 1985 een nieuwe wet aan die de export van menselijke resten voortaan verbood.

Tweeëntwintig jaar later is de buiten de wet gestelde handel geenszins uitgeroeid. Tenminste, dat bleek in april van dit jaar toch, toen in een klein oord op meer dan honderd kilometer afstand van Calcutta (onderhand Kolkata genoemd) een paar aanhoudingen werden verricht.

De versies over hoe het juist begon, lopen enigszins uiteen. De ene Indiase krant schrijft dat de dorpelingen argwaan kregen toen ze tijdens een dronkemansruzie in een bar vernamen dat er lichamen werden gestolen op het moslimkerkhof, waarna ze werden 'geprepareerd' voor de export. Een andere versie luidt dat de kerkhofbewaker 's avond laat lawaai hoorde tussen de graven. Hij repte zich naar buiten en trof er ruziënde grafschenners aan. De man maakte zich uit de voeten en alarmeerde de politie. Vaststaat dat het resultaat de arrestatie was van Mukti Biswas en zijn handlangers.

Biswas, die in de Indiase krant The Telegraph 'de koning der beenderen' wordt genoemd, is in West-Bengalen geen onbekende. Sommigen zullen zich hem louter herinneren wegens zijn kandidaatschap bij de panchyatverkiezingen van 1998. Anderen menen te weten dat zijn jongste zoon op zijn negentiende zelfmoord pleegde omdat hij niet kon leven met de gedachte dat zijn vader er een illegale beenderhandel op nahield en van hem eiste dat hij hem zou helpen, net zoals zijn oudere broer.

Maar nog beruchter is Biswas wegens zijn dreigementen aan de dorpelingen, die al wel langer klagen over de gigantische stank die zijn onderneming veroorzaakt. Menige burger heeft de politie naar eigen zeggen al gealarmeerd en in 2006 werd hij ook al een keer meegenomen naar het politiekantoor. Zijn verklaring dat hij en zijn zoon gewoon lijken uit de rivier visten en die dan vervolgens klaarmaakten, werd toen nog geslikt.

Dat laatste heeft overigens weinig met goedgelovigheid te maken, zo menen de vijanden van Biswas. Dat hij elk jaar 35.000 roepies betaalt aan de dorpsraad, verklaart alles, alsook dat hij goede banden heeft met de politieke partijen die lokaal de plak zwaaien. Opmerkelijk was in elk geval dat de politie-inspecteur die moest uitvissen wat er een vermiste handelaar was overkomen, van de zaak werd afgehaald toen hij om een verhoor van Mukti Biswas had verzocht. Uit zijn onderzoek was overigens gebleken dat er "aannemelijke redenen zijn om te vermoeden dat gangsters het op een akkoordje gooien met Biswas, waarop ze de kadavers van hun slachtoffers bij hem deponeren". Aldus verdwijnen de doden en kan Biswas een geraamte verkopen.

Scott Carney ging ter plaatse kijken hoe het zat en vond er enige gewezen medewerkers van Biswas, allemaal mensen uit de Domkaste, bereid om met hem te praten. Ze legden uit dat er verschillende manieren zijn om aan een lijk te komen. In het beste geval drijven de stoffelijke overschotten gewoon op de rivier voorbij, erin gegooid door arme hindoes die zich geen rituele crematie kunnen veroorloven en voor wie het dichtstbijzijnde elektrische crematorium al te ver weg is. 0verigens, dat laatste, veelal ook door Domuitgebate etablissement, is voor devote hindoes überhaupt geen optie: als er geen hout en stro aan te pas komt, en de oudste zoon het vuur niet aan het hout kan houden, zoals de Vedas dat voorschrijven, dan gaat de ziel jarenlang zwerven en wordt het Moksha niet of moeilijk bereikt.

Een andere mogelijkheid om lijken te verwerven, zo vertelden de medewerkers van Biswas, is ze uit de crematoria te halen voor ze al te zeer verbrand zijn. Een laatste optie bestaat erin de kerkhoven te schenden waar de moslims begraven liggen.

De Domkaste heeft zich in de anderhalve eeuw dat ze van lijken skeletten maakt voor de export geperfectioneerd in die kunst. Niemand ter wereld, zo heet het in het Westen, doet het beter. De procedure begint met het in de rivier hangen van de in netten ingepakte lijken. Na een week hebben de vissen en bacteriën er het meeste vlees van gegeten, waarna een schrobbeurt en een behandeling volgen met bijtende soda. Ook worden de botten gekookt. Ze zijn onderhand schoon maar wel geel en daar houden de kopers niet van. Bijgevolg worden ze ter bleking in de zon gelegd en vervolgens ondergedompeld in zoutzuur.

Het werk van lieden als Biswas zit er op dat moment op. Hij levert aan instanties in Calcutta, die hem zo'n 40 euro per volledig skelet betalen. Zelf assembleren deze ondernemingen de beenderen en rusten ze uit met openklapbare kaken en dergelijke. En vandaar gaat het naar instellingen uit de hele wereld.

Het Indiase verbod op export heeft een ontegensprekelijke invloed gehad op de bevoorrading van de westerse medische instituten. Zij kampen met een grote vraag want de lichamen die door burgers worden afgestaan voor de wetenschap zijn doorgaans bedoeld voor transplantanties en voor dissectie door studenten. De stoffelijke overschotten worden aldus in stukken gezaagd en zijn niet langer bruikbaar voor de verwerking tot skelet.

Sommige verkopers van menselijke geraamtes via internet geven aan dat het gros van de menselijke beenderen die nu worden verhandeld, uit China afkomstig is. Veelal gaat het dan om resten die uit graven werden gestolen.

Maar ook in andere werelddelen duiken er af en toe merkwaardige verhalen op. Zo meldde de BBC enige jaren geleden dat er in Egypte twee mannen waren ingerekend die zich aan grafschennis schuldig hadden gemaakt nadat ze door medische studenten waren gecontacteerd.

In Colombia ontstond begin jaren negentig grote ophef toen bleek dat de universiteit van 's lands derde stad Barranquilla er een soort van doodseskader op nahield. Daklozen werden door bewakers naar de medische faculteit gelokt met de smoes dat ze enig oud papier mochten komen ophalen. Vervolgens werden ze vermoord en eindigden ze op de dissectietafels van de student-artsen. De afdeling had toen enige duizenden studenten maar had al jaren geen stoffelijke overschotten meer aangekocht via de legale weg. Het budget daarvoor was in de zakken van het personeel beland.

Enige aspirant-dokters in Pakistan deden drie jaar geleden nog hun verhaal op een internetsite. Zij stellen dat vooral armere studenten er niet in slaagden om zich de illegaal verhandelde skeletten aan te schaffen die ze nodig hadden voor de anatomiestudie. Daarom benaderden ze grafdelvers, die hun voor een prikje een pas begraven lijk bezorgden, dat ze vervolgens zelf, en met erg grote moeite, moesten zien te prepareren. Een van de studenten vertelt dat het een maand duurde vooraleer al het vlees van de schedel was afgeschraapt en dat er zelfs een handzaag nodig was om een voor de studie geschikt skelet te bekomen.

Een mercantiele student van de universiteit in Islamabad kwam op een beter idee: hij opende een 'beenderenbank', waar studenten menselijke beenderen konden huren, tegen vijftien roepies per dag. En aldus hoefde er niet al te veel vuil werk te worden verricht om de kassa toch voortdurend te laten rinkelen.

n Schedels en geraamtes in een politiekantoor in het dorp Burdwan, ten noorden van Calcutta, waar een 'bottenfabriekje' werd ontdekt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234