Dinsdag 02/03/2021

ReportageItalië

In het ‘Wuhan van Europa’ kijken ze met trots terug op hun lockdown

Het centrale plein voor de San Biagio-kerk in Codogno. Beeld AP
Het centrale plein voor de San Biagio-kerk in Codogno.Beeld AP

Precies een jaar geleden ging het Italiaanse Codogno als eerste plaats in Europa in lockdown. De burgemeester werd beschimpt om deze ‘overbodige’ maatregel, maar de tijd gaf hem gelijk. Hoe gaat het nu in Codogno? ‘Het aantal mensen met een depressie is exponentieel toegenomen.’

Op de avond van 20 februari 2020 drinkt burgemeester Francesco Passerini (36) na een lange dag een biertje met een medewerker, in zijn statige werkkamer op het gemeentehuis. Het is even na middernacht. Ze hebben net broodjes laten komen, als de telefoon van de burgemeester rinkelt.

“De eerste patiënt met het coronavirus is in Italië gevonden”, zegt de provinciebestuurder aan de andere kant van de lijn. “In Codogno.” Passerini kan het bijna niet geloven: hoe kan het dat het virus of all places opduikt in een slaperig plaatsje midden op de Povlakte, en niet in Rome, Milaan of Venetië, waar het krioelt van toeristen van over de hele wereld?

Veel tijd voor overpeinzingen is er niet. De volgende ochtend ligt er een noodverordening en is de eerste Europese lockdown een feit.

“Ik ben ontzettend trots op Codogno”, zegt Passerini terugblikkend. Want waar de burgemeester van de rechts-nationalistische Lega-partij februari vorig jaar door velen nog voor gek werd verklaard met zijn extreem strenge lockdown, heeft de tijd hem gelijk gegeven.

Toen uiteindelijk op 9 maart heel Italië in lockdown ging, was Codogno al bijna over zijn besmettingspiek heen. “Het aantal besmettingen daalde bij ons na 21 dagen. Dat was sneller dan in Wuhan”, zegt Passerini, glunderend vanachter zijn mondkapje. In de Chinese miljoenenstad duurde het 31 dagen tot de trend gekeerd was.

Meewarige blikken

In één nacht veranderde Codogno (16.000 inwoners) in het Wuhan van Europa. De sluiting kwam niet alleen eerder, maar had ook een drastischer karakter dan de lockdown die later in heel Italië zou gelden. Vanaf 21 februari mocht niemand meer zijn huis verlaten, toegangswegen werden geblokkeerd en zelfs treinen stopten niet langer op het station.

Voorheen stond de streek hooguit bekend om de grote koeien met hun hoge melkproductie, nu rukten cameraploegen van over de hele wereld uit om de wegblokkades te filmen. Behalve de wereldpers keek ook de rest van Italië met verbazing naar Codogno. De angst voor het virus is erger dan het virus zelf, was eind februari nog de heersende opvatting in Europa.

De burgemeesters van Milaan en Bergamo, beiden van de linkse Partito Democratico, lanceerden een antilockdowncampagne, waar ze achteraf veel spijt van hadden. ‘Italia non si ferma’, oftewel, Italië stopt niet, luidde de boodschap van een gelikt reclamefilmpje. Terwijl de burgemeester van Milaan zich liet fotograferen in een bar, breed lachend met een Aperol Spritz in de hand, draaiden de ambulances overuren in de verlaten straten van Codogno.

Houten kist met een bloemstuk

De omgeving van Codogno, dat tussen eindeloze akkers en weilanden ligt, heeft onder de grijze wolken veel weg van Nederland. Onderweg duiken geregeld fabrieken en blokkendoos-achtige loodsen op. De vlakte tussen Milaan en Piacenza is het logistieke hart van Italië, waar multinationals als Amazon en Ikea hun distributiecentra hebben gevestigd.

Net buiten het centrum, langs de provinciale weg, staat het onopvallende bakstenen ziekenhuis waar de Europese corona-uitbraak officieel begon. Tussen eind februari en eind mei overleden er in Codogno 224 inwoners, van wie het merendeel aan Covid-19. Het sterftecijfer was drie keer zo hoog als normaal in deze periode.

null Beeld AP
Beeld AP

In een grauwe loods naast het ziekenhuis tillen jonge mannen van begrafenisonderneming Marni voorzichtig een houten kist met bloemstuk in een zwarte auto. Het is een normale dag, vertelt eigenaar Natale Marni (60), niet te vergelijken met een jaar geleden. De afgelopen maanden was de sterfte zoals in andere jaren, wanneer in de winter ook altijd meer oude, fragiele mensen overlijden.

Februari, maart en april 2020 waren een ander verhaal. “Ongelooflijk, zoiets heb ik in al die jaren nooit meegemaakt.” Marni begroef echtparen, kwam thuis bij families die meerdere broers en zussen verloren en zag ook relatief jonge mensen van in de 50 en 60 doodgaan. “We waren totaal onvoorbereid.”

Legertrucks vol doden bleven Codogno bespaard, maar veel scheelde het niet. Net als in Bergamo stelde een priester zijn kerk beschikbaar als geïmproviseerd mortuarium, in het kleine Codogno was dat net voldoende om de situatie zonder hulp van het leger aan te kunnen.

Eigen radiostation, eigen desinfectiegel

Vanaf 21 februari mochten bewoners alleen voor hoognodige boodschappen naar buiten, alle andere economische activiteit werd direct stilgelegd. Het verlaten van de rode zone, die ook negen naburige dorpen omvatte, was praktisch onmogelijk.

Er ontstond een vrijwilligersnetwerk, dat bezorging van mondkapjes aan iedere burger en maaltijden voor oude mensen regelde. Ook kwam er een eigen radiostation, om burgers op de hoogte te houden. Als enige uitzondering op de stilgezette industrie begon Codogno zelf ontsmettingsgel te produceren.

Sinds mei zijn de besmettingscijfers er laag. Misschien was de najaarslockdown, die in Lombardije gold van november tot begin februari, hier niet eens echt noodzakelijk. Maar zelfs na versoepeling is de voorzichtigheid nog steeds groot. De straten zijn stil, het plein voor de middeleeuwse gevel van de San Biagio-kerk – de beschermheilige van Codogno is volgens de traditie dokter – blijft leeg.

“We zijn getraumatiseerd”, zegt psycholoog Sara Boschiroli, terwijl ze de bank in haar praktijk bedekt met grote papieren handdoeken. Na iedere bezoeker vervangt ze het papier.

In de eerste golf was de voornaamste emotie van haar patiënten angst, zegt de psycholoog, die met collega’s een noodtelefoonlijn oprichtte. “Het was toen echt een gezondheidscrisis. Nu is het steeds meer een mentale crisis.” Boschiroli ziet de laatste tijd een ‘exponentiële groei’ van patiënten met depressie of verstoorde rouw.

Ze gebruikt vaker EMDR, een methode om trauma’s te behandelen. Veel nabestaanden kampen met een schuldgevoel, omdat ze hun dierbare alleen naar het ziekenhuis moesten laten gaan en nooit meer terugzagen.

Vroeger moest je als bewoner van Codogno uitleggen waar je vandaan kwam, zegt Boschiroli met een wrang lachje. Sinds vorig jaar is dat niet meer nodig. De plaatsnaam is onlosmakelijk verbonden geraakt met de pandemie. Toen de maatregelen in de zomer losgelaten waren en de burgers van Codogno in eigen land op vakantie wilden, werden hun reserveringen op diverse plekken geweigerd, vanwege hun herkomst.

Patiënt-1: Mattia Maestri

“Andere landen dachten in het begin dat wij overdreven”, zegt hoogleraar infectieziekten Raffaele Bruno, in zijn werkkamer in het San Matteo-ziekenhuis in Pavia, zo'n vijftig kilometer ten westen van Codogno. Terwijl hij het afgelopen jaar analyseert, klinkt het geluid van inkomende mail en piept zijn telefoon geregeld.

Het San Matteo is een van de best aangeschreven ziekenhuizen van het land. Hier kwam Mattia Maestri, de zogeheten patiënt-1 van Italië, terecht nadat zijn toestand in het kleine ziekenhuis van Codogno snel was verslechterd.

Bijna drie weken bracht de 37-jarige manager van Unilever door op de intensive care. Zijn vader overleed onderwijl aan covid. Ook zijn hoogzwangere vrouw raakte besmet en werd opgenomen, maar een paar weken na Mattia’s ontslag uit het ziekenhuis beviel ze van een gezonde dochter. Bruno was zijn arts en ontwikkelde een speciale band met Maestri, die hem na de geboorte van dochter Giulia direct opbelde om het heugelijke nieuws te delen.

De infectioloog, die na zijn ervaring met zo’n jonge ernstig zieke patiënt al vroeg van de ernst van het virus doordrongen was, keek in maart met verbazing naar het beleid van Nederland, Engeland en Zweden. Volgens hem namen ze te lichte maatregelen, gokten ze onverstandig op de voordelen van groepsimmuniteit en gebruikten ze te weinig mondkapjes. “Er bestaat het beeld van Italianen als slecht georganiseerd, maar zo is het niet altijd.”

“Ik zou niets anders hebben gedaan”, zegt Bruno terugblikkend. Ook met de kennis van nu hebben ze toen optimaal gehandeld, vindt hij als medicus. Over de recente versoepelingen heeft hij wel twijfels. De laatste maanden grijpt Italië vanwege economisch zuurstoftekort minder hard in dan voorheen.

Het krimpcijfer van de economie behoort met 8,8 procent in 2020 tot de hoogste van Europa. Zowel de vorige als de nieuwe regering doet er dus alles aan om de economie zoveel mogelijk door te laten draaien. “Het is een compromis tussen gezondheid en economie”, erkent Bruno, die zich zorgen maakt over de nieuwe varianten en liever strengere regels zou hebben.

De muurtekening van de covid-Wonder Woman

De restaurants mogen in Codogno weer open voor lunch, maar ze zijn zo goed als leeg. In koffiebars hangen briefjes aan de muur: zet uw mondkapje alleen af als u aan het drinken of eten bent. Nergens ontbreken de flessen handalcohol en waar de rest van Italië grotendeels gestopt is met de temperatuur opmeten bij binnenkomst, gaat Codogno er trouw mee door.

Een stukje buiten het centrum wijst Camillo Bruschi (67), een kleine grijze man die bijna iedereen in Codogno kent en groet, naar de muurschildering van een verpleegkundige in blauw uniform. Ze is op een gele muur afgebeeld als superheld Wonder Woman en draagt een mondkapje in de kleuren van de Italiaanse vlag.

“Als je goed kijkt, zie je dat de ogen beschadigd zijn.” Het werk, gemaakt door kunstenaar Alessio B uit Pavia. Het staat symbool voor de strijd van Codogno tegen het coronavirus, maar is nu al twee keer slachtoffer geworden van vandalisme.

Het is geen gerichte actie van virusontkenners, denkt de gepensioneerde elektricien die het kunstwerk herstelde. Eerder het werk van baldadige jongeren. “Maar dit is niet zomaar een reclameposter”, zegt hij verontwaardigd. Twee van zijn oud-collega’s overleden aan het virus, net als veel andere bekenden.

Voor de medici en verpleegkundigen heeft hij niets dan bewondering, maar Bruschi is kritisch op de regering in Rome, die Lombardije in de beginfase zelfs de schuld gaf. De inmiddels vertrokken premier Conte suggereerde eind februari dat het ziekenhuis in Codogno de protocollen niet goed zou hebben gevolgd en daarom een uitbraak had.

“Wij zijn de locomotief van dit land, maar we krijgen alleen maar kritiek”, klaagt Bruschi, die een politiek motief vermoedt. De gouverneur van Lombardije is, net als de burgemeester van Codogno, van de Lega en had een slechte relatie met Conte. “Maar het was in het begin ook gewoon chaos”, geeft hij toe.

Een nieuwe toekomst

In zijn werkkamer op het stadhuis poseert burgemeester Passerini trots naast een geschilderd portret van hemzelf en Sergio Mattarella, de president van Italië. Begin juni bracht het staatshoofd voor het eerst ooit een bezoek aan Codogno. Passerini benoemde alle inwoners die dag tot ereburger, vanwege hun inzet en solidariteit tijdens de crisis.

Burgemeester Francesco Passerini tijdens een herdenking van de vele coronadoden in Codogno. Beeld Getty Images
Burgemeester Francesco Passerini tijdens een herdenking van de vele coronadoden in Codogno.Beeld Getty Images

Nu kan hij niet wachten om terug te keren naar normaal. Zijn missie voor de toekomst is duidelijk: de plaatsnaam verbinden aan iets anders dan covid. Hij wil Codogno in 2023 de titel ‘Europese hoofdstad van de sport’ bezorgen. Aan zijn optimisme zal het niet liggen. “We waren de eersten die deze strijd begonnen, ik weet zeker dat we er ook als eerste uit zullen komen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234