Dinsdag 20/10/2020

Reportage

In het spoor van kunstenaar Ai Weiwei, die vluchtelingen opnieuw piano laat spelen

Ai Weiwei.Beeld AFP

Voor het eerst in drie jaar raakt de Syrische vluchtelinge Nour Al Khzam een piano aan, en dan nog voor de ogen van de internationale pers. De Chinese kunstenaar Ai Weiwei wil de aandacht vestigen op Idomeni, het kamp aan de Grieks-Macedonische grens met bijna 14.000 zielen.

Chinese kunstenaar Ai Weiwei zorgt zaterdag ervoor dat het geluid van duizenden hoestende kinderen aan de Grieks-Macedonische grens even wordt overstemd door een piano. Tussen sissende kampvuren en de doorweekte tenten van bijna 14.000 vluchtelingen in vluchtelingenkamp Idomeni, speelt de Syrische vluchtelinge Nour Al Khzam. De pianiste raakt voor het eerst in drie jaar een instrument aan.

De blik van de Chinese kunstenaar Ai Wei Wei schiet alle kanten op terwijl hij vertelt over zijn plannen. Hij wil de 24-jarige Syrische pianiste, Nour Al Khzam, laten optreden op een witte vleugelpiano in het vluchtelingenkamp. "Ze moest vluchten uit haar thuisland en heeft al drie jaar geen piano meer aangeraakt. Ze komt haar man achterna die al in Duitsland is, maar nu zit ze vast aan de Grieks-Macedonische grens. Ze gaat voor ons de 7de symfonie van Beethoven spelen", vertelt Weiwei.

"Weiwei is ongerust", zegt Renaat Landeet, zijn Belgische cameraman. "Hij is bang dat ze straks niet durft optreden. Weiwei vreest dat de mensen in Al Khzams omgeving haar zullen afraden om in de spotlight te staan." Hij houdt er niet van dat hij geen controle heeft op de situatie. Hij gaat de pianiste opzoeken en vraagt ons om hem alleen te laten gaan. "Ik wil haar niet te veel onder druk zetten."

Weiwei volgt de vluchtelingen al een jaar. "Ik wil de situatie documenteren en laten zien dat we allemaal dezelfde zijn, of we nu uit België, Syrië of China komen." Begin februari ging een foto de wereld rond, waarop hij poseerde als de verdronken kleuter Aylan. Verschillende internationale media noemden het een provocatie, maar Weiwei is het daar niet mee eens. "Je kunt de Europese bevolking die in slaap is gesust niet provoceren. De media focust op die ene jongen, op dat ene beeld." Hij wijst naar een jongetje dat voorbijloopt. "Er verdrinken duizenden kinderen in de Middellandse zee. En de kinderen zoals hij, die de overtocht wel overleefd hebben, zitten hier vast."

Witte vleugelpiano

Weiwei verdwijnt tussen de tenten, op zoek naar de pianiste. De situatie in het kamp is erbarmelijk. Er zitten meer dan 13.000 vluchtelingen vast. De Macedonische grens is afgesloten met een dubbele muur prikkeldraad zo scherp als scheermesjes. De VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR kan de vraag niet bijhouden. Er zitten duizenden mensen in goedkope, doorweekte tentjes. Tussen de tenten branden vuurtjes waarvan een grijs-gele rook van verbrand plastiek en doorweekte kleren opstijgt.

Na een adempauze van anderhalve dag zonder regen, begint het in de namiddag opnieuw te gieten. De vluchtelingen slepen de laatste voorraden aan die ze in het dorpje hebben gekocht van Grieken en mede-vluchtelingen die brood zien in de gigantische mensenmassa die hier is neergestreken. De miserie is groot, om de haverklap komen mensen vragen om schoenen, jassen of wat water voor hun kinderen. In het kamp klinkt een onafgebroken kakofonie van geschreeuw, getoeter van vrachtwagens en hoestende kinderen.

Aan de rand van het kamp pleegt de Belgische cameraman Renaat Landeet het ene na het andere telefoontje. Hij draait een documentaire voor Weiwei en heeft de vorige avond drie uur rondgebeld om een piano te vinden. "Weiwei zei gisteren plots dat hij een vleugel nodig had en het moest een witte zijn." De vleugel is diezelfde nacht nog besteld en vroeg in de ochtend in Athene vertrokken.

Ondertussen heeft Weiwei de pianiste kunnen overtuigen om te spelen en is de piano uit Athene aangekomen. Maar bij het oefenen gaat het mis. Al Khzam komt niet verder dan wat getokkel. "Ze is alles vergeten", zegt Landeet. "Ik weet niet of het concert kan doorgaan." Weiwei dringt aan om toch door te gaan, zelfs als het niet lukt om echt muziek te maken. "Dat is Weiwei", lacht Landeet. "Op zulke momenten laat hij zich niet tegenhouden."

Ai Weiwei bij de pers, achter hem Nour Al Khzam die hij zaterdag liet piano spelen.Beeld AP
Beeld Getty Images

Niet misbruikt

Een uur later is het zo ver. De internationale pers verdringt zich aan de rand van het veld waar de piano staat. Weiwei houdt zelf, samen met een viertal medewerkers, een zeil omhoog waaronder Al Khzam plaatsneemt achter de piano. Ze speelt de enkele noten die ze zich herinnert. Soms stopt ze om haar handen warm te blazen.

"Dit was geen optreden of concert", zegt Weiwei als het afgelopen is. "Dit is het leven zelf. Het bewijst dat kunst de oorlog kan overwinnen." Al Khzam, die afkomstig is uit de Syrische stad Deirez Zor, beaamt de woorden van Weiwei. Ze vertelt dat ze zenuwachtig was, maar ze is blij dat ze na drie jaar op de vlucht zo'n kans krijgt. "Het voelt goed om de piano na al die tijd nog eens aan te raken. Ai Weiwei drong aan, maar hij was erg teder en lief. Ik voel me niet misbruikt."

Geëmotioneerd gaat ze verder: "Ik hoop dat er opnieuw vrede kan heersen in Syrië. Ik hoop dat mensen grenzen kunnen oversteken en dat mensen die lijden, zoals ik, niet meer hoeven te lijden."

De media druipen af en Weiwei geeft een bos bloemen aan Al Khzam. Samen met Landeet en zijn team keert Weiwei terug naar zijn hotel. Als hij haar zou willen uitnodigen om mee te gaan, zou dat niet kunnen. Zijn hotel staat aan de andere kant van de grens, in Macedonië en daar mag Al Khzam niet binnen. Dus keert Al Khzam terug naar haar tent in het kamp waar de regen nog is toegenomen.

Kasper Goethals (tekst) en Johannes De Bruycker (beeld) maken deel uit van het internationale journalistieke collectief The Caravan's Journal.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234