Woensdag 03/03/2021

Reportagereizen

In het spoor van de BAM-treinlijn: Trek in pyjama door Siberië

Vissers nabij de stad Komsomolsk op de bevroren rivier Amoer, qua lengte de zevende rivier van de wereld.
 Beeld Fabian Hahne
Vissers nabij de stad Komsomolsk op de bevroren rivier Amoer, qua lengte de zevende rivier van de wereld.Beeld Fabian Hahne

Rusland-kenner en journalist Jelle Brandt Corstius (41) droomde als jongetje ooit op de BAM-treinlijn te mogen stappen, hoog in Siberië. Hartje winter 2016 was het eindelijk zover. Over die wonderlijke reis schreef hij onlangs het boek BAM, hier alvast een voorproefje.

Ik was denk ik een jaar of acht. Op zondagochtend, als mijn zussen en vader nog lagen te slapen, sloop ik de trap af naar de woonkamer. Ik pakte mijn favoriete boek waarin ik zou blijven bladeren tot mijn zussen wakker werden en we aan onze andere favoriete zondagochtendactiviteit begonnen: deeg maken en dat rauw opeten terwijl onze vader sliep.

Mijn favoriete boek was De grote geïllustreerde Bosatlas uit 1983. Uren kon ik wegdromen bij de landkaarten, personages verzon ik er zelf bij. Eén kaart verdiende mijn volle aandacht en fantasie: de kaart van Siberië, toen nog gelegen in de Sovjet-Unie. Aan de rand van de kaart kon je West-Europa zien liggen, met steden en wegen die vochten om de beperkte ruimte. In Siberië was ruimte zat. Alleen langs de trans-Siberische spoorlijn lagen wat steden, de rest van de kaart was bijna leeg. Slechts hier en daar stond een stipje met de naam van een dorp, dat nooit zou zijn ­afgebeeld in de drukte van West-Europa. Dorpen met exotische namen als Oergal. Hoe zouden de huizen daar eruitzien? Hoe houden de bewoners zich warm in de ­winter? Zouden er muggen zijn in de zomer? En hoe zou het zijn om daar te wonen? Zouden de Oergallers zich eenzaam voelen, zo ver van alles vandaan?

In een tekstje op de Siberië̈-pagina las ik dat daar verandering in zou komen. De Sovjets werkten aan een nieuwe spoorlijn, dwars door Siberië̈, ruwweg parallel aan de trans-Siberische spoorlijn, maar dan 700 kilometer noordelijker. Die lijn, de BAM (Bajkal- Amoer Magistrale), zou over een paar jaar af zijn. Dat betekende, tot mijn opwinding, dat al die afgelegen dorpen per trein bereikbaar zouden zijn tegen de tijd dat ik van de middelbare school kwam. Ik nam me voor er dan beslist heen te gaan.

Vanuit de BAM-trein is het uitzicht over het ­Siberische landschap soms adembenemend.
 Beeld Fabian Hahne
Vanuit de BAM-trein is het uitzicht over het ­Siberische landschap soms adembenemend.Beeld Fabian Hahne

Het duurde uiteindelijk zeventien jaar voor de lijn af was (op een tunnel na). Tragisch, want in die tijd stortte de Sovjet-Unie in elkaar. Niemand kon meer naar Siberië̈ worden gelokt voor een hoger loon en een Lada. Er was geen reden meer om het harde leven daar vol te houden. Mensen trokken en masse weg, de plaatsen langs de BAM werden spooksteden en -dorpen. Er gaat tegenwoordig niet eens meer een trein vanuit Moskou naar het einde van de lijn, Sovjetskaja Gavan aan de Stille Oceaan. De lijn is gedegradeerd tot een tweederangsnetwerk, opgeknipt in aparte trajecten. Maar in mijn hoofd was het nog steeds één trein, die 4.000 kilometer door de wildernis denderde.

De provodnitsa

In december 2016 stapte ik voor het eerst op, het tweede deel legde ik een jaar later, ook weer in december, af. Als je Siberië wilt voelen, moet je hartje winter gaan. Reizen met de trein door Siberië is anders dan bij ons. Je installeert je in de coupé alsof het je nieuwe huiskamer is. Russen bergen hun koffers op, zetten proviand op het tafeltje en kleden zich vervolgens om in hun ‘treinpak’. Dat kan een trainingspak zijn, maar een pyjama is ook prima. De trein gaat elke dag wel door een andere tijdzone, en sommige passagiers zijn al zeven tijdzones verder, dus het ritme ­tussen dag en nacht is een grijs gebied. Om de verwarring nog groter te maken, zijn de treintijden op de kaartjes en de stationsklokken altijd in Moskou-tijd.

De provodnitsa, begeleider, is essentieel op elke Russische treinreis. De naam ‘conducteur’ doet hem of haar – meestal haar – tekort. Ze controleert je kaartje, maar ze doet nog veel meer. Ze werkt een paar dagen achter elkaar op de trein, heeft haar eigen slaaphut. Ze zorgt ervoor dat iedereen lakens heeft en je kunt bij haar een thee, Nescafé en noedels bestellen, die je vervolgens aanvult met heet water uit de enorme samowaar die altijd op de gang staat te borrelen.

De provodnitsa doet de wc-deur op slot voordat de trein een stad binnenrijdt, vaak met zeer ruime marges. Zo kan het gebeuren dat je twintig minuten voor en na een station niets kunt laten vallen op de maagdelijke taiga waar hooguit af en toe een beer langskomt. Twee uur voor aankomst maakt ze je wakker, ook als je om zeven uur ’s ochtends ergens aankomt. Dat gaat vaak nogal bruut: ze gooit het licht in de coupé aan, en knijpt daarna in je voet. Stiekem doorslapen lukt niet, je dient onmiddellijk je beddengoed in te leveren.

De provodnitsa verdient niet veel, maar vult haar loon ­clandestien aan met het vervoer van pakketjes. Het is een waterdicht systeem, en sneller dan welke koerier ook. Het begrip ‘pakketje’ is zeer ruim. Zo stuurde mijn toenmalige vriendin eens haar kat per trein uit Sint-Petersburg naar Moskou. Op het aankomststation meldde ik mij bij wagon 8 met de tekst: ‘Ik kom voor Sjoera de kat’.

De trein gaat elke dag wel door een andere tijdzone. Sommige passagiers zijn al zeven tijdzones ­verder, 
dus het ritme ­tussen dag en nacht is een grijs gebied.  Beeld Fabian Hahne
De trein gaat elke dag wel door een andere tijdzone. Sommige passagiers zijn al zeven tijdzones ­verder, dus het ritme ­tussen dag en nacht is een grijs gebied.Beeld Fabian Hahne

Een diesellocomotief trekt ons vooruit. Rustig dendert de trein over het spoor, zelden harder dan 50 kilometer per uur. Heel soms stoppen we in een dorp, maar vaker op een desolate plek waar de trein nieuwe kolen, water en diesel krijgt. Vage rangeerterreinen met keiharde bouwlampen en luid­sprekers waar een vrouwenstem onophoudelijk onverstaanbare ­dingen doorheen schreeuwt. Spoorwerkers die in de vrieskou rommelen aan het onderstel. Elk tweede woord dat ze naar elkaar schreeuwen is een scheldwoord.

Ik kijk veel naar buiten, soms wel een uur lang. Dat kan thuis ook, maar dan is er al gauw een calvinistisch stemmetje in mijn hoofd dat roept: ‘Hoor jij niet wat te doen?’ Hier is het gelegitimeerd luieren.

Na talloze treinreizen in Rusland (in mijn tijd als Rusland-correspondent zat ik liever een dag in de trein dan een uur in zo’n gammel vliegtuig) ben ik enigszins achter de mores van de trein gekomen. Het is de bedoeling dat je gelijk je bed opmaakt, of het nu ’s ochtends is of ’s avonds. Het is een manier om jouw vierkante meter in de trein te claimen, waar je je op terug kunt trekken met een boek of iPad. Of je maakt je de specialiteit van de meeste Russen eigen: op je rug ­liggen en naar buiten staren. Je moet je overleveren aan een staat die valt te omschrijven als een mengeling van verveling en ­meditatie, afgewisseld met slaap. Als ik erover nadenk zijn Russen supermindful, al zullen ze zelf dat woord niet kennen.

Televisie

Af en toe stappen er mensen uit op plekken waar geen perron is, of zelfs maar een weg. Wel staat iemand ze dan op te wachten, soms op ski’s, soms op een sneeuwscooter. Onze ­mede­reizigers hebben meestal ­onmogelijke objecten bij zich, zoals een deur, of een oled-televisie. Dan zie ik die oled-televisie op een slee verdwijnen achter de horizon. Waar komt hij straks terecht en wie gaan er naar die tv kijken?

Op de perrons staan baboesjki met hun koopwaar: gefrituurde broodjes, die ze met veel zorg warm houden in een koelbox (het is buiten rond de -40).

Als ik een broodje bij een van hen bestel, begint ze een tirade die bejaarde Russen al vele malen tegen mij hebben afgestoken. Het zijn variaties op een thema, maar de rode draad is altijd: ik voel me miskend. In dit geval is het: ‘Ik heb mijn hele leven aan de BAM gewerkt, en nu moet ik zien te overleven van een armzalig ­pensioen, aangevuld met de ­verkoop van broodjes op dit ­perron. Je had hier moeten komen in de Sovjet-tijd! De treinen waren praktisch gratis, iedereen kreeg in de zomer een vakantie naar een kuuroord in de Kaukasus cadeau.’

Enfin, het is allemaal de schuld van de westerse sancties. ’Wil je ze thuis zeggen dat wij Russen ­vredelievende mensen zijn?’

De provodnitsa fluit, het is tijd om weer in te stappen. Ik reken snel af en ren de trein in. Op ­laatkomers wordt niet gewacht.

Uit het raam zwaai ik naar het omaatje.

Het broodje is nog warm. 

Praktisch

Vervoer

Vliegen kan het best op Bratsk, deze stad ligt dicht bij het begin van de BAM-treinlijn in Tajsjet. Retourtickets zijn er vanaf 800 euro, meestal met een overstap in München.

Treinkaartjes

Tickets voor de BAM-route zijn te koop via tutu.travel/poezda.

De route loopt van Tajsjet naar Sovjetskaja Gavan, ­zonder uitstappen een rit van ruim drieënhalve dag.

Prijzen variëren tussen de 8 en 225 euro.

Overnachten

Goedkoop overnachten kan in zalen op treinstations.

Corona

De Russische Federatie kleurt momenteel rood op de ­coronakaart. Hou diplomatie. belgium.be in de gaten voor het laatste reisadvies.

Het boek dat Jelle Brandt Corstius schreef over zijn treintocht heet BAM, Een reis van niets naar niets en is verschenen bij Das Mag, 130 p. 9,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234