Dinsdag 15/10/2019

In het spoor van Caravaggio

Met de expo Beyond Caravaggio springt de National Gallery in Londen achterop bij de Italiaanse kunstschilder. We kijken ruggelings met de grootmeester mee naar al wie hem achternakomt.

Er zijn weinig artiesten zo revolutionair als Michelangelo Merisi da Caravaggio in het begin van de 17de eeuw. Zijn impact op de Europese kunsten zindert tot op vandaag nog na. De National Gallery zoomt in op de gouden erfenis die de Italiaanse schilder heeft nagelaten. Tijdens Beyond Caravaggio staat niet alleen het werk van de kunstenaar zelf, maar ook dat van zijn volgers en rivalen in de spotlight.

Caravaggio werd geroemd om zijn krachtige en realistische beelden, maar was net zo goed berucht om zijn roekeloze levensstijl. De weinige jaren die hij op de teller had staan - 39 om precies te zijn - verliepen allesbehalve rimpelloos. Hij was erg opvliegend en kreeg onder meer een explosieve ruzie met een bediende over iets banaals als de bereiding van een bord artisjokken.

Ook tergde hij een rivaal met onverbloemde seksuele beledigingen, viel op straat een man aan en doodde uiteindelijk iemand in een zwaardgevecht. Zijn aanvaringen werden onrechtstreeks weerspiegeld in zijn werk. De schilder zag het leven rondom zich als een wereld van felle tegenstellingen: van kardinalen en hoeren, van gebed en geweld, van licht en duisternis.

Hoewel Caravaggio amper gereisd heeft in zijn leven, vergaarde hij al gauw internationale bekendheid. Zijn chiaroscuro of clair-obscur kreeg erg veel navolging. Ook de idee om zijn vaak van straat geplukte modellen zonder voorstudies op het finale canvas af te beelden, was uiterst vernieuwend.

En ook zijn onderwerpen waren controversieel. Caravaggio gebruikte vaak seks en zonde, al dan niet met hints naar zijn geaardheid, om de aandacht van de kijker te trekken. Zoals een poedelnaakte engel die je frontaal aankijkt met een uiterst verleidelijke blik of de ontblote schouder van een jongen die gebeten wordt door een hagedis terwijl hij kersen eet.

"De toeschouwer wordt erg nauw betrokken bij de werken", vertelt curator Letitia Treves tijdens een rondgang doorheen de zalen van de National Gallery. "Caravaggio's krachtige vertelstijl zorgt ervoor dat je helemaal geen Bijbelse kennis nodig hebt om meegesleurd te worden in de emoties en dramatiek die hij tentoonspreidt. Ook dat vormt een uitgangspunt in de expo."

Van de 49 getoonde werken zijn er slechts zes van de grootmeester zelf. Zij fungeren als kapstokken waar verder aan gerefereerd wordt. De meerderheid van de schilderijen komt uit musea, kastelen, kerken en private collecties uit Groot-Brittannië en Ierland.

Er hangen parels die anders amper publiek te bezichtigen zijn, zoals het sterke Susanna en de ouderlingen uit 1622 van Artemisia Gentileschi, een van de bekendste volgelingen van Caravaggio. Zij dringt dieper door in de psyche van de grootmeester. Haar rauwe werk weerspiegelt een verleden van seksueel misbruik. Zo plaatst ze de gluurders op Susanna en de ouderlingen niet achter een muurtje, zoals het thema toen vaak benaderd werd, maar bijna hijgend vlak boven Susanna. Net als Caravaggio geeft ze haar demonen een plaats op het doek. Het wordt haar manier om haar verleden te wreken.

Vele uitschieters

Zaal na zaal kom je meer te weten over de reikwijdte van Caravaggio's invloed. Aan de hand van de bijschriften leer je hoe de werken van de nakomers gelinkt zijn aan de originelen. Af en toe blijf je wat op je honger zitten bij gebrek aan de werken van Caravaggio waarnaar verwezen wordt, maar dat weegt niet op tegen de vele uitschieters die volgen.

In zaal twee hangt Avondmaal in Emmaüs, met de befaamde uitgestrekte arm en het bord dat bijna van de tafel valt, broederlijk naast de met emoties geladen Gevangenneming van Jezus. Beide werken staan symbool voor het veelzijdige talent van de kunstenaar.

De tentoonstelling kronkelt verder langs werk van rivaal Giovanni Baglione, die met provocerend naakt een imitator werd van het vroegere werk van de kunstenaar. Orazio Gentileschi nam dan weer het realistische karakter van een typische Caravaggio over. Even verderop houdt Treves de Caravaggisten tegen het licht met werken van Hendrick ter Brugghen, Willem van der Vliet en enkele prachtige doeken van Georges de La Tour.

In de laatste zaal voert het meer ingetogen Christus voor de hogepriester van Gerrit van Honthorst een stille maar krachtige eindstrijd met het bombast van Caravaggio's Johannes de Doper. Beide werken vormen een hoogtepunt in de rondgang.

Beyond Caravaggio toont aan dat je niet hoeft lamgeslagen te worden met Caravaggio's om bij te leren over de kunstenaar. De intensiteit van de tentoonstelling zakt nergens naar een dieptepunt. Om zowat elke hoek schuilt een nieuwe verrassing en de interactie blijft steeds hoog. Je vertrekt er met meer inzichten over de man en een hele waslijst aan namen die van pas kunnen komen bij een volgende culturele uitstap.

Beyond Caravaggio loopt nog tot 15 januari in de Sainsbury Wing van de National Gallery in Londen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234