Donderdag 20/01/2022

'In het beste geval zijn er bloeiende oases'

Oost-Duitse economie tien jaar na de val van de Berlijnse Muur

De Berlijnse Muur was nog niet gesloopt of de toenmalige West-Duitse bondskanselier Helmut Kohl beloofde al dat er in de ex-DDR 'bloeiende landschappen' zouden ontstaan. De grote rijke broer uit West-Duitsland zou er wel even voor zorgen dat de socialistische staatseconomie werd vervangen door een welvarende vrije markt. Tien jaar later is oostelijk Duitsland economisch nog altijd een woestenij. Maar hier en daar hebben slimme ondernemers toch iets gerealiseerd en zijn er welvarende eilanden te bespeuren.

FRANK SCHLÖMER

De eerste vijf plaatsen in de weinig attractieve hitparade van arme deelstaten gaan ook na tien jaar nog naar de neue Länder. Hele regio's lijden onder een werkloosheid die veel hoger is dan het Duitse gemiddelde: officieel geeft men voor de ex-DDR 18 procent op, maar iedereen weet dat het veeleer circa 25 procent is, terwijl het cijfer voor héél Duitsland 8,5 procent bedraagt.

Het ergst is het gesteld met het noordelijke Mecklenburg-Vorpommern, waar de mensen in hoofdzaak van de onzekere sectoren landbouw, scheepsbouw en toerisme moeten leven. De industrieel sterk ontwikkelde regio's Thüringen en Saksen van de oude DDR zitten in herstructureringsprocessen waarvan de afloop nog in de sterren staat. Zelfs het rijke verenigde Berlijn verspreidt niet alleen zegebulletins.

In de vijf nieuwe deelstaten gingen het bijna afgelopen jaar tienduizend bedrijven failliet. Alleen in Berlijn waren dat er 1.916. Een nieuw opgericht fonds (Konsolidierungs- und Wachstumsfonds Ost) zou daar op termijn een mouw aan moeten passen, maar het is nog niet echt werkingsklaar. Het heeft alvast de riante som van 210 miljoen euro ter beschikking en de bedoeling ermee is bedrijven - bij voorkeur kmo's - bij geldgebrek weer vlot te krijgen.

Er is één grote voorwaarde: de ondernemer die geld nodig heeft moet bereid zijn om van het fonds managementassistentie te aanvaarden. Daar wringt namelijk vaak genoeg het schoentje. Door gebrek aan knowhow geraken Oost-Duitse bedrijven in de problemen en dan helpt ook geld erin pompen niet meer. Bijkomende voorwaarde om te kunnen genieten van dit programma voor groeibevordering is dat de onderneming minder dan 250 personeelsleden heeft, haar omzet beneden 40 miljoen euro ligt en dat ze zich in oostelijk Duitsland of Oost-Berlijn bevindt.

De schoktherapie van de onverhoedse introductie van de D-mark in de DDR-economie heeft ook tien jaar later nog haar uitwerkingen. De saneerders van de Treuhand voerden hele industrietakken af, de ingevoerde D-mark vermoordde ondernemingen en producten, DDR-goederen geraakten niet op de vrije markt omdat ze plots viermaal duurder werden en het gewezen land raakte in één klap zijn hele afzetgebied in Midden- en Oost-Europa kwijt. Geen enkele economie kan dat zonder pijn verwerken, ook niet de oppermachtige Duitse.

Structuurhervormingen waren nodig, maar ze deden en doen pijn. De volkseigen DDR-ondernemingen (VEB) en de gigantische Kombinate werden na de Wende tot economische probleemkinderen. Tien jaar later verkeert de ex-DDR nog steeds in een genezingsproces en heeft ze nog steeds niet de weg gevonden naar een Wirtschaftswunder à la Ludwig Erhard. Het vergane arbeidersparadijs moest van zo goed als niets heropgebouwd worden en zelfs Helmut Kohl had kunnen weten dat er overmorgen nog geen sprake kon zijn van "bloeiende landschappen".

Het is onmiskenbaar zo dat de lonen van Oost toegroeien naar die van West (80 procent tegen 100 procent) en dat aan de andere kant van de Elbe de productiviteit stijgt (nu toch al tot 60 procent van het West-Duitse niveau), maar het is ook zo dat de jongste tijd de investeringen in Oost dalen en dat steeds meer Wessis het beu worden om financieel voor het oostelijk landsdeel te blijven opdraaien. De hele infrastructuur - straten, spoorwegen, telefoonnetten - is splinternieuw en dus moderner dan in het rijke westen. En het is zeker zo dat de Ossis allemaal moderne auto's hebben. Wie Trabantjes wil zien, moet niet meer naar Berlijn maar naar Sofia of Boekarest gaan.

Daar staat echter tegenover dat miljoenen arbeidsplaatsen verloren gingen en er nog lang niet voldoende nieuwe zijn. Eén miljoen jobs weg in de industrie, 600.000 in de landbouw en 300.000 in het verkeerswezen. Plus honderdduizenden ex-DDR-burgers die ook na de val van de Muur het land nog hebben verlaten en zich in het westen hebben gevestigd. Dat zijn klappen die Oost-Duitsland ook tien jaar later nog niet verwerkt heeft.

De reusachtige collectieve bedrijven (Kombinate) hebben het snoeimes van de sanering gevoeld en hele regio's zijn daar vandaag nog het slachtoffer van. Neem de scheepswerven in het noorden, rond Rostock en Stralsund: ofwel zijn ze dicht, ofwel is hun personeelsbestand gekrompen van duizenden tot een paar honderd. Ook Eko Stahl in Eisenhüttenstadt is een voorbeeld. In de Honecker-DDR werkten daar 12.000 mensen, nu het in handen van Cockerill-Sambre is, zijn dat er nog 2.700. Vroeger leefde de hele regio aan de Poolse grens van het bedrijf, nu is deze streek bij de Oder een economische woestenij met het op één na hoogste werkloosheidscijfer van de oude republiek.

De beroemde werktuigmachinefabrieken van de DDR: grotendeels opgedoekt, her en der toch een overname. De firma Sket was ooit een begrip in de DDR en had in de regio Magdeburg alleen al 33.000 mensen in dienst. Sket is in delen opgesplitst en geprivatiseerd; één ervan heeft zich op de markt van de windenergie begeven en maakte dit jaar winst.

Op een building in het centrum van Oost-Berlijn waar nu Coca-Cola staat, prijkte tien jaar geleden de lichtreclame: 'Auf allen Märkten der Welt, Chemieprodukte aus Bitterfeld'. De chemische nijverheid van de DDR was befaamd en bedrijven in Buna, Leuna, Bitterfeld, Böhlen waren inderdaad industriële begrippen. Dat ze tot de meest vervuilende van de wereld behoorden, werd altijd verzwegen, maar dat heeft Bayer, Dow Chemical en Elf Aquitaine niet belet zich op deze industriële archeologie te storten. De boodschap luidde: afbreken en met veel minder werkvolk opnieuw beginnen. De chemische driehoek in Midden-Duitsland heeft het overleefd, zij het dat er nu nog amper drieduizend mensen een baan hebben en vroeger vele tienduizenden.

De hele situatie heeft tot gevolg dat oostelijk Duitsland nog jàren aan het financiële infuus van het westen moet en het is wel zeer de vraag wanneer het oosten uiteindelijk zijn immense achterstand zal hebben ingehaald. Het Institut der Deutschen Wirtschaft weet het zelf niet goed, maar zegt in een recent rapport wel dat nog veel veel méér geld nodig is voor de heropbouw van het oosten.

Het IDW heeft zelfs een heuse waarschuwing klaar voor het geval de miljardenoverdrachten zouden verminderen. "Als het zo traag voortgaat als vandaag mag de kloof tussen Oost- en West-Duitsland best vergeleken worden met het mezzogiorno-scenario in Italië."

Dat is exact wat ook Rudi Mondelaers ziet gebeuren. De Vlaming is een voormalig hoogleraar in de (marxistische) economie aan de vermaarde Humboldt-universiteit. Na de hereniging werd hij, zoals talloze hoogleraren in de DDR, weggezuiverd, omdat er voor hem en zijn vak geen plaats meer was. Hij is in Oost-Berlijn blijven wonen en is nu als privé-consulent actief in de bouwnijverheid.

"Als een hele regio zo fundamenteel en structureel in de dieperik zit, komt dat maar op zeer lange termijn en misschien zelfs nooit meer goed. Kijk naar de achterstand die Sicilië, Reggio di Calabria en Napels op het noordelijke Italië hebben en die ze maar niet kunnen inhalen. Ik vrees sterk dat Duitsland in het zelfde bootje zit."

Bij de man/vrouw in de oostelijke Länder zijn ongenoegen en frustratie in elk geval voelbaar. Al naargelang van de persoon gaat dat van heimwee naar de oude DDR (Ostalgie), over oprispingen

dat het toch niet allemaal zo slecht was, tot loze kreten van zet die Muur daar terug. Op de tiende verjaardag van de val van de Muur hing op de Oost-Berlijnse Alexanderplatz een enorm spandoek met 'Wir waren das Volk', een zin waar grote ontgoocheling in zat. Op een namaak-Muur van hout mocht iedereen een boodschap komen prikken. Eentje relativeerde zelfs de herwonnen vrijheid: 'Tien jaar geleden had ik geld en geen reispas, nu heb ik een pas en geen geld'.

Oostelijk Duitsland moet nog járen aan het financiële infuus van het westen en het is zeer de vraag wanneer het oosten uiteindelijk zijn immense achterstand zal hebben ingehaald

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234