Maandag 24/01/2022

'In God We Trust. Alle anderen observeren we'

- De onthullingen over het bestaan van het afluisterprogramma PRISM zijn maar het topje van de ijsberg.
- De NSA slaat al jaren data op waarin gezocht wordt naar inlichtingen over terrorisme, maar ook naar bedrijfsgeheimen.
- De EU gaat in het offensief tegen deze Orwelliaanse 'datamining'.

In God We Trust", verwijst een oude mop van de National Security Agency (NSA) naar het Amerikaanse credo op de dollar. "Alle anderen observeren we."
Het grapje van de Amerikaanse inlichtingendienst, die samen met zijn voorgangers sinds 1920 instaat voor de onderschepping van communicatieverkeer, bleek de voorbije weken nog te kloppen ook. Vanuit Hongkong onthulde klokkenluider Edward Snowden hoe onder meer telecomprovider Verizon met een rechterlijk bevel gedwongen werd om de NSA alle metadata - nummers, tijdstip en duur - te geven over miljoenen telefoongesprekken in de VS. Vervolgens onthulden The Guardian en The Washington Post hoe het enorme NSA-afluisterprogramma PRISM 's lands grootste internetoperatoren - van Microsoft, Google, Apple, Skype tot Facebook - (al dan niet met hun medeweten) op enorme schaal data van e-mailconversaties, foto's, video's, chatgesprekken, filetransfers, opgeslagen zoekgeschiedenis, log-ins en videoconferencing wist te ontfutselen. Met het hulpprogramma 'Boundless Informant' worden deze gegevens vervolgens gefilterd. Alleen al in maart dit jaar zou het agentschap op die manier, en wereldwijd, 97 miljard inlichtingen van computernetwerken hebben vergaard.

De VS-regering van Barack Obama noemt de spionage "cruciaal in de strijd tegen terreur". Wat ze er volgens de gerenommeerde NSA-historicus James Bamford niet bij vertellen, is dat dit slechts het topje van de ijsberg is, het voorlopige hoogtepunt van een eeuw geschiedenis waarin de NSA en haar voorgangers telecombedrijven altijd al goed- of kwaadschiks dwong om privacygegevens van burgers over te maken.

En het ergste moet nog komen, waarschuwde Bamford deze week in zijn columns. "Terwijl verbazingwekkende technologische vooruitgang toelaat dat meer en meer persoonlijke informatie langs deze koppelingen passeert, nemen de gevaren dat de VS evolueren naar een geheime spionagestaat exponentieel toe", schrijft hij. "De NSA werd na de 9/11-aanslagen overspoeld met miljarden dollars (voor president G.W. Bush' oorlog tegen terreur, mr) en begon een offensief om zijn afluistercapaciteiten enorm uit te breiden. Geheime kamers werden gebouwd in gigantische telecomfaciliteiten, zoals AT&T's tien verdiepingen tellende switch in San Francisco. In die kamers werden dan weer spiegelkopieën van inkomende e-mails en telefoongesprekken door speciale hardware en software op trefwoorden of -nummers gefilterd en doorgestuurd naar de NSA voor analyse. Nieuwe spionagesatellieten werden gelanceerd en afluisterposten werden gebouwd - zoals een recent geopend operatiecentrum nabij Augusta, Georgia. Ontworpen om er meer dan 4.000 personeelsleden tewerk te stellen die met hoofdtelefoons meeluisteren met verdachte telefoongesprekken is dat momenteel de grootste elektronische spionagebasis ter wereld."

Ondertussen bouwt de NSA nabij het Oak Ridge National Laboratory in Tennessee, waar tijdens WO II de atoombom werd gebouwd, nu ook 's werelds snelste en krachtigste computer. Ontworpen om te opereren aan zogeheten exaflopsnelheid - één miljoenbiljoen operaties per seconde - zullen ze in staat zijn om bijvoorbeeld alle telefoonnummers die in één etmaal gebeld werden in de VS door te lichten.

De Zwarte Kamer

Het hoofdkwartier van de NSA is vandaag gevestigd in Fort Meade, Maryland. De dienst stelt tienduizenden mensen te werk, een schril contrast met zijn vroegste voorganger in 1920 - berucht als de Black Chamber, gevestigd in een klein burgerhuis in Manhattans East 37th Street waarin enkele tientallen agenten telegrammen onderschepten. De Zwarte Kamer werd in 1929 gesloten door de Republikeinse minister Henry L. Stimson, met de gevleugelde woorden: "Gentlemen do not read each other's mail".

Tot WO II uitbrak. Als minister van Oorlog gebood Stimson zelf om zo veel mogelijk communicatie af te luisteren van de Duitsers en de Japanners. Maar het waren de Britten die er in uitblonken. In het geheime complex Bletchley Park kraakten enkele briljante wiskundigen in 1941 de Enigmacode van de nazi's, waardoor de geallieerden de gevreesde U-duikboten de loef konden afsteken.

De Koude Oorlog met de Sovjetunie vormde ook na de wereldbrand het perfecte excuus om op grote schaal telegrafieoperatoren te dwingen tot data-inzage. Onder de codenaam Shamrock haalden agenten in New York elke nacht het telegramverkeer van de dag op om op band te kopiëren. Dat deden ze dertig jaar lang, tot de zogeheten Church-commissie in 1975 aan de kaak stelde hoe onder het mom van de strijd tegen het communisme ernstige inbreuken waren gepleegd op de privacy van gewone burgers. Het VS-Congres stemde daarop in 1979 de Foreign Intelligence Surveillance Act (FISA), een wet die het NSA enkel toelating gaf om VS-burgers te bespioneren als er redenen waren om aan te nemen dat ze betrokken waren bij ernstige nationale veiligheidsmisdaden - zoals spionage of terrorisme.

Gedurende meer dan een kwarteeuw hield het NSA zich daaraan, tot de post-9/11-wetten van Bush de telecombedrijven in 2007 wettelijk verplichtten hun metadata opnieuw te laten monitoren "om veiligheidsredenen". Om de mailinhoud te bekijken bleef wel een rechterlijk bevel nodig, van zogeheten FISA-rechters. Je kan de vergelijking maken met een politie die iedereen zonder bevel mag schaduwen, maar alsnog een huiszoekingsbevel nodig heeft om een woning te doorzoeken. Hoeveel 'inkijkbevelen' de rechtbanken gaven weet echter niemand, want ze beraadslagen in het geheim.

Monopolie op nieuwe media

Europa ontsnapt niet aan de Orwelliaanse Big Brother-datamining. De VS sloot al in 1948 een geheim akkoord over de uitwisseling van Signals Intelligence (SIGINT) met enkele partners, huidig EU-lid Verenigd Koninkrijk, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland. Gaandeweg bouwden zij een globaal hightech afluisternetwerk uit waarbij strategisch geplaatste radars en servers - onder meer in het VK - bijvoorbeeld satellietcommunicatie konden onderscheppen. Eind jaren negentig werd dit netwerk in de volksmond berucht als Echelon.

Het EU-parlement voerde er een onderzoek naar omdat het netwerk ook gebruikt werd voor bedrijfsspionage. Onder meer vliegtuigbouwer Airbus was een slachtoffer. Informatie over onderhandelingen met de nationale luchtvaartmaatschappij van Saoedi-Arabië bleek in 1994 te zijn doorgespeeld aan concurrenten Boeing en McDonnell-Douglas, dat uiteindelijk het contract ter waarde van 6 miljard dollar in de wacht sleepte. Nog voorbeelden: het ontwerp van een nieuwe windturbine van de beroemde Duitse ingenieur Aloys Wobben werd in datzelfde jaar door de NSA onderschept waardoor een Amerikaans bedrijf als eerste een patent nam op het ontwerp.

Vandaag stelt zich de vraag in welke mate programma's zoals PRISM en Boundless Informant opnieuw misbruikt zijn geweest voor spionage van burgers en bedrijven buiten de landsgrenzen van de VS, ook in de schoot van een gemoderniseerd Echelon bijvoorbeeld. "Als ze het tien jaar geleden al deden met Echelon, moeten we ons weinig illusies maken dat het vandaag niet zal gebeuren", zegt professor en inlichtingenexpert Herman Matthijs (VUB). "Al zal de VS zoiets natuurlijk nooit toegeven, zeker niet nu we gaan praten over een belangrijk vrijhandelsakkoord. De VS heeft uiteraard een belangrijk voordeel. Zowel het gps-systeem als bijna alle nieuwe media zijn in Amerikaanse handen. De hele wereld gebruikt ze. Door dat monopolie is het een makkie om aan inlichtingen te raken. Ze doen ermee wat ze willen."

In Dublin vond gisteren bilateraal topoverleg plaats tussen Europese en Amerikaanse Justitie-vertegenwoordigers om de vele vragen van de EU over PRISM voor te leggen. In het EP vond eerder deze week op initiatief van de liberale Alde-fractie ook al een spoeddebat plaats. "Vijfhonderd miljoen EU-burgers waren geschokt toen bleek dat een buitenlandse natie onbeperkt toegang heeft tot alle intieme details van hun privéleven. We verliezen onze morele autoriteit en geloofwaardigheid als we toelaten dat onze burgers worden bespied, terwijl we tegelijk beweren dat de EU-wetgeving op dit vlak voldoende bescherming biedt", zei Alde-woordvoerster Sophie in 't Veld (D66, Nederland). "Hoe kunnen we spreken van een speciale relatie tussen de EU en de VS, als president Obama expliciet zegt dat ze alleen buitenlanders bespioneren? Dat betekent ons. In de afgelopen twaalf jaar heeft de EU er alles aan gedaan om de trouwste bondgenoot van de VS te zijn in de strijd tegen het terrorisme. Ik ben er zeker van dat we hun bondgenoot willen blijven, maar dan zullen we hierover dezelfde mening moeten delen. Wij eisen van de Commissie dat zij dringend opheldering vraagt aan de Amerikanen en de verplichting oplegt om onze gegevensbescherming en privacy te respecteren en eindelijk politiek leiderschap te tonen in het vinden van een evenrediger balans tussen het behoud van onze vrijheid als privéburgers en de bescherming tegen terreurcomplotten."

In 't Veld zegt dat de Commissie desnoods een speciale commissie moet oprichten om de zaak verder te onderzoeken, de Echelonspionage in het achterhoofd. "We moeten weten hoeveel EU-gegevens in het gedrang zijn en gebruikt worden door VS-inlichtingendiensten."

Volgens professor Matthijs kan de EU enkel de balans herstellen door zelf offensiever aan contraspionage te doen. "Willen we op wereldvlak meespelen met Amerikanen, Chinezen, Russen en Israëli's, dan moet Europa ook iets op poten zetten. Waarom volgt er na Europol (politiesamenwerking) en Eurojust (justitiesamenwerking) geen Eurintel voor contraspionage? Helaas is de Europese club hopeloos verdeeld. Er is wel een babbelclub van inlichtingendiensten, maar daar blijft het bij. De twee grootste formaties, Britten en Fransen, werken niet goed samen. Duitsland, dat om historische redenen geen sterke inlichtingendienst uitbouwde, zou wel een stimulans kunnen geven omdat ze het geld hebben."

Recht vergeten te worden

De komende maanden worden cruciaal om de datastromen tussen VS en de EU te reguleren. De Commissie werkt in ijltempo aan een modernere richtlijn over databescherming, met als voornaamste bepaling het 'recht om vergeten te worden'. Internetgebruikers zouden zelf mee verantwoordelijk worden voor hun databeheer en meer bevoegdheden moeten krijgen om legitieme internetgegevens te wissen. Amerikaanse bigtech-bedrijven lobbyen hard tegen de wetgeving, omdat ze de data van hun gebruikers nodig hebben voor commerciële doeleinden - advertentiewerving, marktonderzoek - maar de EU ziet door het uitlekken van PRISM het beste bewijs voor haar gelijk.

Volgens Matthijs wordt de rol van het Amerikaanse Congres erg belangrijk. "Op dit moment liggen weinig VS-politici - en volgens peilingen ook weinig burgers - er wakker van dat ze in het belang van terreurpreventie worden afgeluisterd. Toch wacht de VS eerder vroeger dan later een confrontatie met een NSA die te machtig is geworden. Nu al is het veelzeggend dat hun budgetten en personeelsbestand niet in de VS-begroting zijn opgenomen omdat ze classified zijn. Geheim. De vraag stelt zich ook wie hun databestanden controleert. Antwoord: niemand. Er is geen externe controle. Dat is geen gezonde situatie. Vroeger dan later zal Washington een democratisch debat moeten voeren om een nieuw evenwicht te vinden tussen veiligheid en privacy, die onder Obama verder is vervaagd."

Ook NSA-historicus James Bamford vindt dat zijn land toe is aan zelfonderzoek. "Toegang tot telefoongegevens en internetactiviteit kan een ontzettend intiem venster zijn op iemands leven. We leven nu in een tijdperk waarin iemands e-mailpostbus en zoekgeschiedenis een gedetailleerder beeld geeft van hun leven dan de meeste geschreven dagboeken. Geheime akkoorden tussen inlichtingendiensten en communicatiebedrijven horen niet thuis in een democratie. Er staat te veel op het spel. Desondanks voltooit de NSA op dit moment in een uithoek van de staat Utah de constructie van een mammoetgebouw, een 93.000 m2grote gegevensopslagplaats waar miljarden onderschepte communicaties zullen worden opgeslaan. We dreigen op een dag daar allemaal digitaal te belanden."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234