Zondag 24/01/2021

In extase door een schimmel

Toen de Franse schrijver Stendhal in 1817 een bezoek bracht aan Firenze, was hij zo van zijn melk van de schoonheid van deze Italiaanse stad, dat hij er letterlijk duizelig van werd. In de jaren zeventig bestudeerde de Italiaanse psychiater Magherini dit fenomeen, waarbij iemand van pure vervoering hartkloppingen krijgt, in de war raakt en soms zelfs flauwvalt. Hij doopte het het Stendhal-syndroom.

Wie naar de televisieserie Wonders of the Universe (nu op zondagavond op BBC 2) kijkt, begrijpt ook waarom presentator-professor Brian Cox af en toe de krop in zijn keel moet wegslikken als hij een sublieme zonsverduistering of een telescoopbeeld van de Cassini Space Probe ziet. Indescribably beautiful, zucht hij regelmatig, met meer dan een vleugje Stendhal in zijn stem. Volgens hem is Earthrise, de wereldbekende én ronduit schitterende foto die Apollo 8 in 1968 van de Aarde maakte, het ‘begin’ van de milieubeweging, omdat we onze planeet voor het eerst zagen als wat ze echt is. Een kwetsbare kleine wereld in de grote donkerte van het heelal. Of hoe schoonheid ons op verschillende niveaus kan wakker maken.

Over het verband tussen schoonheid en wetenschap discussieerden wetenschappers, filosofen en kunsthistorici afgelopen week op een symposium over schoonheid in de wetenschap. De lezingen werden gemodereerd door professor emeritus en kinderchirurg Jan C. Molenaar, die sinds zijn emeritaat de relatie tussen wetenschap en schoonheid onderzoekt. Molenaar: “Na mijn emeritaat kwam ik nog vaak in het labo, en het viel me op dat we, dankzij de nieuwe medische beeldvorming, vaak heel bijzondere en mooie afbeeldingen kregen. Ik dacht dat dat iets kon zijn dat ook het grote publiek zou interesseren, maar het was niet eenvoudig om een museum enthousiast te krijgen. Uiteindelijk was het een dvd met beelden van de prenatale ontwikkeling van een baby die professor Hans Galjaard van het Museum Boijmans Van Beuningen genoeg prikkelde om het project op te starten.”

De indrukwekkende foto’s en filmpjes in de tentoonstelling zijn ingedeeld in thema’s: van fysica, chemie en geologie, over microbiologie, schimmels, planten en leven in water, tot mensen, de foetus en het heelal. Van submicroscopische opnamen van moleculen tot overweldigende beelden van het heelal: schoonheid en de mogelijkheid tot Stendhalachtige verwarring blijken alomtegenwoordig.

Was het makkelijk om deze mooie wetenschappelijke beelden te verzamelen?

“Neen, spontaan kwam er niet veel binnen. Schoonheid en wetenschap liggen niet in elkaars verlengde. Gelukkig zijn er in elke sector mensen die oog hebben voor de kwaliteit van schoonheid. Iemand als Wim van Egmond, die als fotograaf meewerkt aan diepzeeonderzoek, maakt echt schitterende beelden. De diepzee is pikdonker, maar hij maakt dingen die het menselijke oog niet kan zien toch zichtbaar. Laat dat nu een van de fundamenten van de wetenschap zijn. Want de werkelijkheid is veel groter dan wij kunnen waarnemen. Dankzij infrarood licht, micro- en telescopen kunnen wij vandaag al meer zien. Sterrenstelsels honderden lichtjaren bij ons vandaan, maar ook levende organismen op moleculair niveau. Veel van wat we zo ontdekken, is wonderbaarlijk, en grenst aan het ongelooflijke.”

Is schoonheid meetbaar?

“Neen, het is individueel en subjectief. Maar er zijn een aantal universele kenmerken die we allemaal op prijs stellen, zo blijkt uit hersenonderzoek. We hebben bijvoorbeeld een voorkeur voor symmetrie, we houden van patronen, van uitgesproken kleuren en van eenvoud. Wij mensen zijn heel visueel ingesteld. Van al onze zintuigen is zicht misschien wel de belangrijkste voor onze overleving, vandaar dat het zo dominant is. Het is daarom niet zo vreemd is dat we gevoelig zijn voor mooie dingen. Dennis Dutton schreef in zijn boek The Art Instinct zelfs dat onze zucht naar schoonheid een duidelijk evolutionair voordeel is. Het zit ons volgens hem genetisch ingebakken. Vergeet ook niet dat wij anders naar de wereld kijken dan pakweg bijen, die infrarood licht kunnen zien, of vleermuizen, die radargolven gebruiken om zich veilig te verplaatsen.”

Toch verschillen geen twee dingen zo hard van elkaar als wetenschap en kunst.

“Ze opereren in andere werkelijkheden. Schoonheid heeft te maken met emotie, met een persoonlijk, subjectief gevoel. Wetenschap is een rationele zoektocht naar hoe de werkelijkheid in elkaar steekt. Zoals ze echt is, niet zoals we hem graag zouden zien. Dat maakt het een zoektocht naar waarheid. Een wetenschapper weet dat de werkelijkheid er ook is als hij haar niet ziet. DNA is er bijvoorbeeld altijd geweest, ook voor Watson en Crick het beschreven.

“Kunst schept een werkelijkheid die groter en rijker is dan wat er echt is, en die verwijst naar illusies. De werkelijkheid in kunst is er ook alleen dankzij de kunstenaar. Mozarts Don Giovanni hebben we volledig aan die componist te danken. Maar toch zou ik een pleidooi willen houden voor toenadering tussen de twee disciplines. Omdat ze misschien wel hetzelfde doel hebben. Schilder Jaap Hillenius zei ooit dat ze allebei een poging doen om dichterbij te komen. Om inzicht te verwerven in hoe de wereld in elkaar zit, hoe ze werkt en hoe we er vat op kunnen krijgen, wie we zijn, waar we vandaan komen en heen gaan. Wetenschap en kunst gaan over de broosheid van het bestaan.”

Wetenschap en kunst putten volgens u ook uit dezelfde bron.

“Dat is de verbeelding. Wetenschap gaat over oorzaak en gevolg, en om die link uit te zoeken, heb je verbeelding nodig. Mensen als Newton, Faraday of Einstein hebben eerst een theorie bedacht, en ze dan aan de werkelijkheid getoetst. Hun verbeelding was de motor van hun werk. Net als bij kunstenaars. Uiteraard wordt wetenschap vandaag vooral door technologie voortgestuwd, maar ook daar speelt creativiteit een rol. Je moet met de beelden die je dankzij de technologie krijgt aan de slag. Volgens Nobelprijswinnaar en bioloog Gerald Edelman is wetenschap verbeelding in dienst van de verifieerbare waarheid.”

De kloof is dus niet zo groot als ze lijkt.

“Neen, ook omdat emotie ook in de wetenschap een drijfkracht blijkt. Einstein noemde dat de unieke ervaring van het mysterieuze, een ervaring die ons prikkelt om steeds verder onderzoek te doen. De werkelijkheid verbaast ons, want dat mysterieuze kan onze verwachtingen ver overtreffen. Het is de taak van de wetenschapper om die ervaring met anderen te delen, vind ik.”

Een van de sprekers op het symposium was James McAllister, auteur van Beauty and Revolution in Science. Volgens hem is schoonheid in de wetenschap soms een waarheidscriterium.

“Schoonheid bepaalt hoe we naar iets kijken, ook in de wetenschap. Stel dat iemand verschillende, empirisch adequate ontdekkingen doet, dan gaat zijn voorkeur uit naar dat wat hij mooi vindt, zo stelt McAllister. Schoonheid is voor wetenschappers dikwijls een reden om in een theorie te geloven, en bepaalt soms mee welke richting onderzoek uitgaat. Het kan ervoor zorgen dat wetenschappers lang vasthouden aan een bestaande, mooie theorie, als die concurrentie krijgt van een nieuwe. Denk aan de mooie relativiteitstheorie van Einstein, en het verzet waar de nieuwe quantummechanica in het begin op stootte. Einstein was een esthetische conservatief, maar de empirische bewijzen voor de quantumtheorie waren zo duidelijk dat die laatste wel ingang moest vinden. Volgens McAllister is schoonheid daarom een conservatieve kracht.”

Ten slotte, wat vindt u de mooiste beelden in de tentoonstelling?

“De eenvoudige organismen in ‘Leven in water’ hebben me getroffen, net als de geologiebeelden. Misschien omdat die het meest vertrouwd zijn, én omdat de kleuren ontzettend mooi zijn.”

De tentoonstelling Schoonheid en wetenschap loopt nog tot 5 juni in Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, www.boijmans.nl

Zeker kijken: de TED-lezing van Dennis Dutton, ‘A Darwinian Theory of Beauty’, op YouTube.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234