Vrijdag 22/11/2019

In elke mens huist een schurk

The Brave One lag jarenlang op de plank in Hollywood. Eigenlijk zou Nicole Kidman de hoofdrol voor haar rekening nemen, maar een moordende vrouw spelen bleek haar net iets te gevaarlijk. Jodie Foster dacht er anders over. 'Ik vond het idee een vrouwelijke killer te spelen meteen aantrekkelijk.'

Door Ronald Ockhuysen

In The Brave One van regisseur Neil Jordan speelt Foster Erica Bain. Een gelukkige vrouw, met een leuke baan bij de radio, een fijn appartement in Manhattan en een verloofde die haar niets te wensen overlaat. Die idylle gaat op een avond in Central Park definitief aan flarden. In een tunneltje worden Erica en haar geliefde afgetuigd door een stel schoften; een misdaad die haar vriend niet overleeft en die Erica doet veranderen in een bange, boze vrouw. Een vrouw die een pistool koopt en besluit het recht in eigen hand te nemen.

Een ongebruikelijk gegeven, erkent Foster, een vrouw die als een kille wreker uit schieten gaat. "Het is statistisch een feit dat bij vrouwen geweld naar binnen slaat. Vrouwen doen zichzelf pijn. Of hun naaste omgeving. Ze drinken zichzelf dood. Ze plegen zelfmoord. Ze doden, zoals Medea, hun kinderen. Of hun partner. Erica Bain maakt zich los van dat cliché. Ze gaat die grens over, treedt naar buiten en zegt: 'Ik kan hier niet mee leven. Ik pik dit niet. Ik vermoord jou. Dit verhaal gaat over hoe om te gaan met angst, met het kwaad in jezelf. Over hoe het is die geheime gevoelens vrij te laten en te handelen in strijd met wat je zelf rationeel verwerpelijk acht. Voor een actrice is het ongekend bevredigend in de kelders van het bewustzijn rond te kijken. Om op zoek te gaan naar een plek in jezelf die om allerlei begrijpelijke redenen zorgvuldig is toegedekt."

Wie Foster (45) interviewt, stuit op een en al efficiëntie. Tijdens ons gesprek in Berlijn loopt ze op blote voeten door het hotel, dat is de enige frivoliteit die ze zich permitteert. De actrice, in de entertainmentindustrie actief sinds haar derde levensjaar, doseert de krachten zorgvuldig. Ze schudt de hand, formuleert heldere antwoorden, reageert direct wanneer ze een ondertoon bespeurt. Maar geen seconde biedt ze meer dan die professionele accuratesse - een persoonlijke noot of een terzijde is er niet bij. Die zakelijkheid vormt een belangrijk onderdeel van haar imago.

Jodie Foster is de actrice van wie iedereen weet dat ze als kind al meerdere talen sprak. Zodra haar naam valt, valt ook het woord intellectueel. Studeerde magna cum laude af in literatuurgeschiedenis aan Yale, weet alles van filosofie en politicologie, volgde nooit één acteerles - ze kan huilen op commando en vindt het onnodig daarvoor ook echt aan zielige dingen te denken.

Ook typisch Foster: als een van de weinige Hollywoodsterren slaagt ze erin haar privéleven buiten de bladen te houden; de roddelpers heeft nooit boven water gekregen wie de vader van haar zoon Charles is. Evenmin bestaat er kennis over haar liefdesleven.

En de rollen die Foster selecteert, getuigen van een kritische houding ten aanzien van de maatschappij. Vrijwel al haar personages reflecteren over de verhouding tussen mannen en vrouwen. Ze was een verkrachte wraakgodin in The Accused (haar eerste Oscar, in 1988) of een buiten de beschaving opgegroeid wolfskind in Nell (weer een nominatie, 1994). Fosters tweede met een Oscar bekroonde rol - Clarice Starling in Silence of the Lambs (1991) - bleek meer overeenkomsten met Hannibal Lecter te vertonen dan dat ze van de kannibaal verschilde. Recentelijk, in Panic Room (2002) en Flightplan (2005), was Foster te zien als alleenstaande, knokkende moeder. In Inside Man (2005) dook ze op als een invloedrijke ritselaar in maatpak, die namens een bankconsortium de CIA voor de voeten loopt. Haar commentaar: "Dat was een rol waarvoor vanzelfsprekend een man werd gezocht, totdat ik me meldde en riep dat er in het nieuwe millennium ook vrouwen zijn met topbanen."

Het is niet zo dat ze ernaar streeft om als een auteur een oeuvre met een eigen signatuur op te bouwen. Daarvoor is de filmindustrie, zegt ze, te grillig. Aan de andere kant: als ze haar werk zo even overloopt, is er inderdaad die occupatie met wat typisch mannelijk dan wel vrouwelijk zou zijn. Ze lacht: "Ik ben blijkbaar niet het ideale type voor een romantische komedie."

In The Brave One wordt Fosters oeuvre voor een groot deel samengebald. De wraakfilm doet nadrukkelijk denken aan Taxi Driver (1976), waarin ze als veertienjarige een prostituee speelde. Beide films hebben New York als decor. De hoofdpersoon neemt in beide films het recht in eigen handen, en in beide scenario's kan de rondschietende wreker op de nodige sympathie rekenen.

"Destijds was de stad het decor van een op drift geraakte cultuur", zegt ze. "Een plek waar geen grens meer bestond tussen goed en slecht. Sindsdien is er veel veranderd. The Brave One speelt op een moment dat veiligheid bovenaan de politieke agenda staat. Er is zoveel blauw op straat dat het bijna onwerkelijk aandoet. En de ironie is dat het onbehagen niet minder wordt. In New York heerst voortdurend de angst dat er iets verschrikkelijks kan gebeuren. Dat maakt de stad neurotisch.

"The safest big city in the world." Als Jodie Foster die woorden over New York uitspreekt, klinkt er spot door. Ze kijkt weliswaar serieus, en toch is op slag duidelijk dat dergelijke kretologie niet aan haar is besteed. De veiligste grote stad ter wereld? "Je kunt overal veel geld in stoppen en er een park van maken, maar dat blijft toch het oppoetsen van de oppervlakte. Het explosiegevaar ligt niet op straat. Dat zit in de hoofden van mensen."

In Taxi Driver besluit taxichauffeur Travis Bickle als 'lone crazy gunman' het gespuis op straat te wreken dat de verslaafde Iris dwingt haar lichaam te verkopen. Dertig jaar later belichaamt Foster de vrouwelijke evenknie van Bickle. Haar Erica staat symbool voor de progressieve veertiger, die zijn idealen heeft zien sneven en de primitieveling in zichzelf met moeite achter het politiek correcte masker weet te houden.

"Het is een film die laat zien dat de de grens tussen beschaafd en crimineel flinterdun is. Dat vind ik geen moreel dubieus standpunt. Veeleer realistisch, zou ik zeggen. Het is beter te erkennen dat in elk mens een schurk huist dan om net te doen of het kwaad altijd van buiten komt. Van andere mensen. Van mensen die minder zouden zijn dan wij. Of primitiever. De meeste moorden worden nog altijd gepleegd door doodgewone mensen met keurige huizen en een leuke betrekking."

Ook Fosters eigen leven is deels bepaald door een pistoolschot. De psychopaat John W. Hinckley jr. probeerde in 1981 de toenmalige president Ronald Reagan te vermoorden uit wat hij later noemde zijn "liefde voor Jodie". Daarover schreef ze een jaar later voor het blad Esquire het artikel Why Me?, waarin ze de angst uitsprak dat de Hinckleyzaak haar de rest van het leven zou achtervolgen.

Nu een vraag beantwoorden over die tijd acht ze niet opportuun. Te privé. Wel wil ze nog iets kwijt over wat haar werk voor haar betekent. "Film heeft een enorme impact, doordat miljoenen mensen bereikt worden. Dat is een feit waarmee ik altijd rekening houd. Ik hoop dat mensen na The Brave One iets meer begrijpen over het effect van geweld. Dat geweld niet zomaar is af te dekken. Als dat lukt, op zo'n grote schaal, dan vind ik dat een wonder. Dan stel ik tevreden vast dat dat mijn bijdrage aan de wereld is."

© de Volkskrant

The Brave One speelt nu in de zalen.

Jodie Foster:

De film laat zien dat de grens tussen beschaafd en crimineel flinterdun is. Het kwaad komt niet altijd van buiten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234