Maandag 18/01/2021

In Duitsland is wereld van ondergrondse radicalen actief

Terwijl tien jaar lang de aandacht voor terroristische dreiging eerder richting de islamisten is gegaan, zijn het de 'eigen' rechts-extremen die voor daadwerkelijk geweld hebben gezorgd. Daardoor groeit twijfel in het land dat dacht het verleden onder controle te hebben.

De schok is in Duitsland inmiddels overal te merken, na de ontdekking van de reeks geweldsacties van een groep extreem rechtse militanten. De al lang vergeten aanslag met een spijkerbom in 2004 in een Keulse multiculturele wijk? Jarenlang is die aan 'spanningen in het Turkse criminele milieu' toegeschreven. Nu blijkt ook die waarschijnlijk door de drie neonazi's te zijn gepleegd - net als tenminste tien racistische moorden.

Of neem de deelstaat Thüringen, die sinds deze zomer op posters pronkt met beroemde zonen als Luther en Bach. Nu blijkt dat de drie rechts-extremen juist in deze regio jaren onderdak hadden, en heeft de Oost-Duitse deelstaat haar reclamecampagne teruggetrokken. Even geen Bach meer, nu Hitler weer op de voorgrond treedt.

Want hoe kon dit geweld gebeuren?, is de vraag die in de media en politiek iedere dag opnieuw gesteld wordt. De hoofdschuld wordt vooral gezocht bij de staat, die haar kaarten op islamterrorisme en 'links-radicalisme' had gezet. Nog kritischer commentatoren verbinden het aan een vermeende maatschappelijke 'blindheid' voor rechts geweld.

De zoektocht naar de oorzaken voert eerst richting het oosten van het land, dat tot 1990 onder de socialistische dictatuur viel. In Thüringen, dat mooie gebied tussen Beieren, Tsjechië en Saksen, het land van Goethes Weimar en Luthers Wittenberg, is namelijk alles begonnen.

De drie vermoedelijke daders zijn kinderen van de DDR: Uwe Mundlos (38) en Uwe Böhnhardt (34), die 4 november zelfmoord pleegden, en Beate Zschäpe (36), die zichzelf aangaf. Mundlos, zoon van een informaticaprofessor, gold als de 'intellectueel' van het gezelschap. Böhnhardt stond bekend om zijn agressie. Zschäpe, een tuinierster, onderhield wisselend met beiden een relatie. Ze gold als uiterlijk onopvallend, maar zou uiterst felle denkbeelden hebben.

Bomberjacks

Alledrie zijn volwassen geworden in de jaren negentig in de stad Jena, waar ook in DDR-tijden al neonazi's actief waren. Het was de tijd dat de Oost-Duitse economie volledig ingestort was. Sociale onzekerheid en werkloosheid overheerste. Bij een onderzoek in Jena destijds gaf 20 procent van de jongeren aan rechts-extremisme te accepteren.

Veel meer dan nu het geval is toonden Oost-Duitse rechts-extremen zich toen in de openbaarheid. De drie waren lid van de Thüringer Heimatschutz, een neonazi-organisatie van zo'n 100 leden. Op foto's uit die tijd tonen ze zich met gemillimeterde koppen en bomberjacks.

Al eind jaren negentig hadden ze in Jena gepakt kunnen worden. In 1998 doorzocht de politie hun garage, waarbij zelfgemaakte bommen werden gevonden. Van de bouwers zelf ontbreekt van die dag ieder spoor. Naar nu is gebleken vertrokken ze naar een oude villa in het Saksische stadje Zwickau - een oord dat ooit als mooi gold, maar nu vooral troosteloos oogt. Van hieruit pleegden ze bankovervallen, en begonnen vanaf 2000 met de racistische aanslagen door het hele land.

Achteraf klinkt er schaamte over de benaming die destijds aan de moorden is gegeven: de kebabmoorden. Geen van de aanslagen is destijds opgeëist, zodat de justitie en media hun eigen theorieën ontwikkelden over 'afrekeningen' van Turken onderling. Volgens een columnist van Der Spiegel toont dit dat de problematiek veel dieper zit. 'Racisme wortelt diep in de Duitse maatschappij', schrijft hij.

Het tekent de twijfel die nu los komt, in het land dat dacht haar verleden onder controle te hebben. De grootste bloei van extreem rechtse partijen is in het oosten dan wel voorbij, maar er blijkt een wereld van ondergrondse radicalen actief. Zelfs in het westen blijkt de controle op deze splintergroepjes te falen.

Imagoschade

Terwijl tien jaar lang de aandacht voor terroristische dreiging eerder richting de islamisten is gegaan - met maatschappelijke spanningen als gevolg -, zijn het de 'eigen' rechts-extremen die voor daadwerkelijk geweld hebben gezorgd. De media citeren daarom ineens gretig de voorzitter van de raad van moslims, Aiman Mazyek, dat de Duitse "moslims zich niet meer veilig voelen". De afgelopen jaren moest hij zich vooral juist verdedigen over 'slecht geïntegreerde moslims'.

Voor de politiek blijkt er nu vooral één prioriteit: de gevreesde 'imagoschade' in het buitenland te begrenzen. Dus zegt de minister van Binnenlandse Zaken Hans-Peter Friedrich (CSU) dat oude onopgeloste zaken opnieuw worden bekeken, of hier ook racistisch motieven hebben meegespeeld. En dus laten landelijke politici zich ineens fotograferen bij de Turkse kapper in de Keulse wijk, die na de bomaanslag in 2004 eerst zo snel vergeten werd.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234